Tác giả: Janet Novack, Forbes
Dịch: Lemin, Forbes
Tiêu đề bài viết: 《Thuế tỷ phú California gây tranh cãi, giới giàu có muốn dùng chân để bỏ phiếu》
Biện pháp mới này nhằm đánh thuế nhiều hơn đối với nhóm siêu giàu của bang — một số người cho rằng, những người giàu này chưa phải gánh mức thuế phù hợp với tài sản của họ. Đề xuất có thể sẽ được đưa ra bỏ phiếu vào tháng 11.
Một số ý kiến chỉ trích cho rằng, đề xuất đánh thuế một lần 5% tài sản của các tỷ phú California có thể gây nguy hiểm cho quá trình phục hồi kinh tế dựa vào ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo tại Vịnh San Francisco. Nguồn hình ảnh: STEVE PROEHL/GETTYIMAGES
Đề xuất thuế tài sản của California đã khiến nhiều tỷ phú trong bang nổi giận, thậm chí họ còn đe dọa sẽ di cư toàn bộ gia đình (một số đã bắt đầu hành động). Tuy nhiên, dù đề xuất này mới mẻ và cẩn trọng, nhưng còn rất xa mới trở thành luật chính thức và được thực thi. Đề xuất này sẽ được đưa ra bỏ phiếu qua hình thức trưng cầu dân ý, nếu đủ số chữ ký của cử tri, sẽ được trình lên cử tri California để bỏ phiếu vào tháng 11. Người dân California vốn luôn sẵn lòng ủng hộ các biện pháp tăng thuế cho giới giàu, nhưng vào năm 1978, họ cũng đã bỏ phiếu thông qua Đề án 13, hạn chế thuế bất động sản tại bang này.
Hiện tại, đề xuất này không chỉ bị phản đối bởi giới doanh nghiệp mà còn nhận được phản đối từ Thống đốc Gavin Newsom. Những người phản đối cho rằng, biện pháp này có thể khiến các doanh nhân công nghệ (và các doanh nghiệp, việc làm do họ tạo ra) lớn mạnh rời khỏi California hàng loạt, dẫn đến doanh thu thuế thu nhập của bang sẽ giảm sút về lâu dài. Tuy nhiên, những người soạn thảo đề xuất đã bác bỏ quan điểm này.
Dự luật Thuế tỷ phú 2026 (2026 Billionaire Tax Act) dự kiến sẽ đánh thuế một lần 5% tài sản của các tỷ phú California như một “thuế tiêu dùng”. Bốn học giả tham gia soạn thảo đề xuất này cho biết, dự luật sẽ đánh thuế khoảng 100 tỷ USD đối với hơn 200 tỷ phú California (bốn người này cho biết, tính toán dựa trên ước lượng tài sản của các tỷ phú theo Forbes).
Số tiền này sẽ dần dần vào ngân sách bang từ năm 2027 đến 2031, tạo thành một quỹ đặc biệt, chủ yếu dùng để bù đắp khoản thiếu hụt trong quỹ y tế liên bang. Thuế này có phạm vi rất rộng, bao gồm cổ phần trong các doanh nghiệp chưa niêm yết, cổ phiếu giao dịch công khai, tài sản cá nhân trị giá trên 5 triệu USD, và các tài khoản hưu trí có số dư trên 10 triệu USD. Đặc biệt, khoản miễn trừ lớn nhất là bất động sản trực tiếp sở hữu qua các quỹ tín thác có thể hủy bỏ — nhằm tránh mâu thuẫn với Đề án 13. Theo đó, thuế bất động sản tối đa là 1% giá trị đánh giá tài sản, và mức tăng giá trị định kỳ hàng năm không quá 2%, trừ khi chuyển nhượng bất động sản. Tuy nhiên, bất động sản sở hữu qua các công ty hợp danh hoặc tính vào giá trị tài sản doanh nghiệp vẫn phải chịu thuế này.
Vào cuối tháng 11 năm ngoái, nhóm soạn thảo đã gửi bản giải thích đề xuất dài 32 trang tới Văn phòng Tổng Thanh tra bang California. Trong đó, nêu rõ, các tỷ phú có thể chọn trả góp khoản thuế này trong vòng 5 năm, nhưng phải trả lãi. Những tỷ phú chủ yếu nắm giữ các tài sản ít thanh khoản, chẳng hạn cổ phần trong các công ty khởi nghiệp chưa niêm yết, có thể ký hợp đồng “tài khoản hoãn thuế có chọn lọc” với bang, để trì hoãn việc nộp thuế cho đến khi bán cổ phần hoặc rút tiền từ tài sản.
Đề xuất này do Liên đoàn Công nhân ngành dịch vụ - Nhóm y tế cộng đồng miền Tây (SEIU-UHW) khởi xướng, lần đầu công bố vào tháng 10 năm ngoái. Các điều khoản của đề xuất nhằm rõ ràng ngăn chặn các tỷ phú trốn thuế bằng cách di cư hoặc thao túng định giá tài sản. Mặc dù căn cứ tính thuế là tài sản ròng của tỷ phú tính đến ngày 31/12/2026, nhưng thời điểm xác định tư cách cư trú thuế là ngày 1/1/2026.
Dường như đã có một số tỷ phú cố gắng hoàn tất di cư trước cuối năm 2025, trong đó nổi bật nhất là Larry Page, đồng sáng lập Google và cổ đông lớn nhất của Alphabet. Tháng 12 năm ngoái, Page đã chi 173,5 triệu USD mua hai bất động sản tại Miami, và các công ty liên quan cũng đã rời khỏi California cùng thời điểm, đúng vào thời điểm then chốt. Tuy nhiên, quá trình thoát khỏi tư cách cư trú thuế của bang này khá dài, và cơ quan thuế California luôn xử lý các vấn đề này rất cứng rắn, thậm chí còn thành công trong việc bác bỏ các yêu cầu trốn thuế hoặc tranh chấp tư cách không cư trú của giới tỷ phú.
Tháng 9 năm ngoái, Cục Thuế vụ bang California đã ra quyết định buộc Russell Peters, diễn viên hài Canada, phải nộp bổ sung các khoản thuế từ năm 2012 đến 2014, và xác định ông là cư dân thuế của California trong thời gian này. Dù Peters có nhà, căn hộ và giấy phép lái xe tại Nevada — nơi không đánh thuế thu nhập bang, và đã đăng ký 3 công ty tại đó, đồng thời khai báo là không cư trú khi nộp thuế tại California, dùng địa chỉ Canada — nhưng tòa án đã xác minh rằng, Peters cũng sở hữu bất động sản tại California, cùng con gái mà anh cùng vợ cũ nuôi dưỡng đang sinh sống tại bang này, và các hóa đơn thẻ tín dụng cho thấy ông ở California nhiều hơn bất kỳ nơi nào khác.
Trong phán quyết, tòa viện dẫn vụ án Bracamonte năm 2021 — trong đó một cặp vợ chồng cố gắng di cư đến Nevada để trốn thuế bán doanh nghiệp trị giá hơn 17 triệu USD, cuối cùng thua kiện. Án lệ này đã xác lập tiêu chuẩn rộng rãi, yêu cầu tòa xem xét toàn diện các chứng cứ như đăng ký cư trú, liên hệ cá nhân và nghề nghiệp, thời gian cư trú thực tế, sở hữu bất động sản, để xác định tư cách cư trú thuế.
“Việc xác định tư cách cư trú thuế của bang California hoàn toàn mang tính chủ quan,” luật sư thuế của San Francisco, Shail P. Shah, nói. Shah chuyên xử lý các vụ tranh chấp về tư cách cư trú thuế, sau vụ Bracamonte ông đã viết một bài báo có tiêu đề rất hay — 《Giữ “khoảng cách xã hội” với California》.
Shah nhấn mạnh, các quy định này thực chất là yêu cầu thẩm phán đánh giá xem một người nộp thuế của California có thực sự có ý định rời khỏi bang vĩnh viễn, cắt đứt mọi liên hệ hay không. Đối với các tỷ phú công nghệ đã gắn bó nhiều thập kỷ với Silicon Valley, tích lũy khối tài sản khổng lồ tại đây, việc chứng minh điều này không hề dễ dàng. “Nếu bạn là người giàu có hàng tỷ đô la, có mạng lưới xã hội lớn tại California, thường xuyên chơi golf ở Pebble Beach, và lớn lên tại Palo Alto, thì rất khó để bạn khẳng định mình không có ý định quay trở lại California.”
Tuy nhiên, luật sư thuế Jon D. Feldhammer của văn phòng Baker Botts LLP tại San Francisco, cho biết hiện đã có nhiều tỷ phú hỏi ý kiến về dự luật này, họ đang cân nhắc nghiêm túc việc di cư khỏi California, cắt đứt hoàn toàn liên hệ với “Vịnh vàng”, thậm chí dự định chuyển toàn bộ doanh nghiệp của mình đi nơi khác.
Nhưng, giờ hành động đã muộn rồi sao? Họ đã không nên hành động từ năm ngoái sao?
Feldhammer đáp lại, không hẳn vậy. Tháng 12 năm ngoái, ông và nhóm của mình đã xuất bản một bài phân tích, liệt kê tám phương án có thể thách thức dự luật này — có thể dựa trên Hiến pháp liên bang, hoặc Hiến pháp bang, hoặc cả hai. Trong đó, có một phương án liên quan đến khả năng hồi tố của dự luật: nếu cử tri thông qua thuế này vào tháng 11, phạm vi đánh thuế sẽ được kéo dài từ ngày 1/1 của năm đó, đối với cư dân thuế tại California. Dù Tối cao Mỹ trước đây đã cho phép sửa đổi luật thuế thu nhập và thuế di sản liên bang có hiệu lực hồi tố từ đầu năm (ví dụ, Đạo luật Trump “Big and Beautiful” ban hành tháng 7/2025 có nhiều điều khoản hồi tố), nhưng Feldhammer cho biết, thái độ của tòa án tối cao hiện nay rất phức tạp, có thể không công nhận hiệu lực hồi tố của thuế mới. Ông khuyên các tỷ phú: “Để bảo vệ quyền phản đối dự luật dựa trên hiệu lực hồi tố, tốt nhất là nên di cư trước khi bỏ phiếu, càng sớm càng tốt.”
Ngoài tranh cãi về hiến pháp, việc thực thi dự luật này cũng có thể gặp nhiều trở ngại.
Để phòng ngừa, đề xuất đã đặt ra nhiều điều khoản phòng ngừa, nhằm ngăn chặn các tỷ phú đánh giá thấp giá trị tài sản hoặc che giấu tài sản. Đối với tài sản doanh nghiệp chưa niêm yết, phương pháp định giá mặc định là “giá trị sổ sách cộng lợi nhuận hàng năm nhân 7.5”, và kết quả định giá không được thấp hơn giá trị của vòng gọi vốn trước đó. Nếu người nộp thuế cho rằng định giá quá cao, có thể nộp báo cáo định giá tài sản và các bằng chứng khác để yêu cầu xem xét lại. Đối với tác phẩm nghệ thuật, trang sức và tài sản cá nhân khác, định giá không được thấp hơn số tiền bảo hiểm. Khoản tiền quyên góp cho tổ chức từ thiện có thể trừ khỏi tài sản chịu thuế, nhưng người nộp thuế phải ký hợp đồng quyên góp có hiệu lực pháp lý trước ngày 15/10/2025. Ngoài ra, bất động sản trực tiếp mua vào năm 2026, nếu bị xác định là nhằm trốn thuế, sẽ không được miễn thuế.
Tất nhiên, còn rất nhiều chặng đường phía trước để dự luật này trở thành luật chính thức.
PwC trong một báo cáo phân tích đã chỉ rõ, trước khi trình cử tri bỏ phiếu, đề xuất cần được bang xác nhận, và phải thu thập đủ 875.000 chữ ký hợp lệ của cử tri trước cuối tháng 6 năm nay. Ngay cả khi đề xuất may mắn vượt qua, nó cũng chắc chắn sẽ gặp phải các vụ kiện chống lại từ đối tượng bị đánh thuế, và nhóm soạn thảo đã cố gắng thiết kế các điều khoản để giải quyết sớm hoặc bác bỏ các lý do kiện tụng tiềm năng. Trong “báo cáo chuyên gia” công bố tháng 12 năm ngoái, bốn học giả (ba giáo sư luật, và nhà kinh tế học của Đại học California tại Berkeley, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bất bình đẳng Thu nhập và Giàu có Stone, Emmanuel Seth) nhấn mạnh, luật hiến pháp Mỹ về cấm thuế tài sản và thuế giàu có chỉ áp dụng ở cấp liên bang, còn quyền của các bang trong việc đánh thuế tài sản và thuế cư trú của cư dân đã được công nhận từ lâu, miễn là tuân thủ các quy trình hợp pháp và các điều khoản bảo vệ hiến pháp khác. Đề xuất này còn đề xuất sửa đổi Hiến pháp California để tránh các tranh chấp pháp lý về hiến pháp bang.
Về luận điểm “thuế giàu có sẽ khiến tỷ phú bỏ đi, lâu dài sẽ làm giảm thu nhập thuế của bang”, bốn học giả không đồng tình. Giáo sư thuế của Đại học Missouri, một trong những người soạn thảo đề xuất, David Gamage, nói: “Chuyện này hoàn toàn là nói quá. Nói thì ồn ào, nhưng thực tế không có căn cứ rõ ràng.”
Tuy nhiên, Cơ quan Phân tích pháp lý không đảng phái của California (LAO) lại có ý kiến khác. Trong một báo cáo đánh giá ngắn gọn công bố tháng 12 năm ngoái, cơ quan này cho biết, dự luật này có thể khiến California mất hàng trăm triệu USD hoặc hơn thế nữa mỗi năm từ thuế thu nhập cá nhân. Feldhammer nói, ước tính này có thể còn bảo thủ. Nếu các tỷ phú đang hỏi ý kiến thực sự chuyển doanh nghiệp ra khỏi California, bang này sẽ mất không chỉ thuế thu nhập của chính họ, mà còn mất thuế thu nhập của nhân viên doanh nghiệp và thuế doanh nghiệp.
Thuế thu nhập cá nhân của California vốn đã đứng đầu toàn quốc, đạt 13.3%, trong đó có một khoản thuế phụ được bỏ phiếu thông qua năm 2004 — đánh thuế thêm 1% đối với thu nhập trên 1 triệu USD. Năm 2012, cử tri bang này còn bỏ phiếu thông qua ba mức thuế cao hơn nữa, áp dụng cho nhóm thu nhập chịu thuế trên 250.000 USD hoặc tổng thu nhập chung của vợ chồng trên 500.000 USD, và sau đó kéo dài đến năm 2030. Cơ quan Phân tích pháp lý bang California trong phân tích một đề xuất bỏ phiếu khác nhằm hợp pháp hóa các mức thuế cao này, cho biết, hiện tại, một nửa doanh thu thuế thu nhập cá nhân của bang đến từ chỉ 2% dân số giàu nhất.
Tuy nhiên, các học giả tham gia soạn thảo đề xuất dẫn lời bài báo gần đây của Seth và các nhà kinh tế khác, nghiên cứu về tình hình nộp thuế của các tỷ phú trong danh sách Forbes — cho biết, số tiền các tỷ phú nộp thuế chỉ chiếm khoảng 2.5% tổng thu thuế thu nhập cá nhân của California. Các học giả giải thích, khác với các thành viên bình thường trong nhóm 2% đầu (ví dụ, các giám đốc điều hành doanh nghiệp cao cấp, bác sĩ, luật sư, chủ doanh nghiệp nhỏ), các siêu giàu có nhiều cách để tránh bị coi là thu nhập chịu thuế. Ví dụ, họ có thể thế chấp cổ phiếu để vay tiền duy trì cuộc sống xa hoa, thay vì bán cổ phiếu và phải nộp thuế lợi nhuận vốn. Trong phần mô tả đề xuất, bốn học giả viết: “Thuế tỷ phú sẽ trực tiếp sửa chữa bất công này — đánh thuế tất cả tài sản, bất kể đã chuyển thành thu nhập chịu thuế hay chưa.”
Luật sư thuế của San Francisco, Shail P. Shah, cho biết, điều thực sự đáng lo ngại là, đề xuất thuế tỷ phú — dù ông nghĩ rằng cuối cùng đề xuất này khó có thể thông qua — có thể gửi đi tín hiệu sai lệch, cản trở sự phục hồi của Vịnh San Francisco sau đại dịch. “Hiện tại, ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ, mang lại sức bật lớn cho sự phục hồi của khu vực, nhưng mọi người đều lo ngại rằng, các biện pháp tăng thuế như vậy sẽ làm chậm đà phục hồi. Quá nhiều là không tốt, cần có giới hạn.”
“Ảnh hưởng tiêu cực đã bắt đầu và còn tiếp tục,” Feldhammer cảnh báo. Ông lấy ví dụ, giả sử một startup đang rất hot, nhà sáng lập trở thành tỷ phú trên giấy tờ vào cuối năm 2026. Nhưng nếu sau đó, giá trị công ty giảm mạnh, và nhà sáng lập chưa kịp bán cổ phần, thì họ vẫn phải chịu thuế cho số tài sản không thực có đó. Hơn nữa, dù giá trị doanh nghiệp ổn định, nhà sáng lập cuối cùng vẫn phải bán cổ phần để trả thuế tài sản. Thu nhập từ việc bán cổ phần này sẽ phải chịu thuế lợi nhuận vốn liên bang và bang tổng cộng 37.1%, nghĩa là họ phải bán nhiều cổ phần hơn để đủ trả thuế, dẫn đến tỷ lệ sở hữu của họ bị pha loãng dần.
Nói khách quan, trong cuộc đua “đánh thuế người giàu”, California không phải là đơn độc; trong việc gây phẫn nộ giới tỷ phú, bang này cũng có đồng minh. Thuế thu nhập cá nhân liên bang và bang của bang New York cao nhất toàn quốc, cộng thêm 3.9% thuế thành phố, tổng cộng thuế cao nhất là 16.8%. Thị trưởng mới Zohar Mamdani đã hứa trong chiến dịch sẽ nâng thuế thành phố đối với thu nhập trên 1 triệu USD lên 5.9%, tổng thuế sẽ đạt 16.8%. Dù nhiều tỷ phú đã bỏ tiền ra để phản đối, nhưng ông Mamdani vẫn đắc cử vào tháng 11 năm ngoái. Kết quả này chắc chắn khiến các phe phản đối đề xuất thuế tỷ phú của California lo lắng.
