Gần đây nói chuyện với bạn về thanh toán xuyên biên giới, phát hiện nhiều người thực ra không phân biệt rõ ràng giữa nhân dân tệ offshore và onshore. Bản thân tôi cũng mới hiểu rõ gần đây, nên tiện thể tổng hợp lại suy nghĩ.

Nói về chuyện này thì bắt đầu từ mức độ mở cửa của tài khoản vốn Trung Quốc. Vì Ngân hàng Trung ương kiểm soát thị trường tài chính trong nước khá nghiêm ngặt, nên đã phát sinh ra hai hệ thống — một dùng trong nước, một dùng ở nước ngoài.

Nhân dân tệ trong nước chính là CNY mà chúng ta thường dùng trong nước. Thị trường nhân dân tệ giao dịch tại Trung tâm Giao dịch Ngoại hối Thượng Hải chính là loại này, do Ngân hàng Trung ương trực tiếp quản lý, biến động tỷ giá có giới hạn rõ ràng, thường tối đa dao động 2% trong một ngày. Ngân hàng, doanh nghiệp, cá nhân đều tham gia thị trường này để thanh toán hàng ngày, như trả lương, mua sắm, thương mại xuất nhập khẩu.

Nhân dân tệ offshore thì khác, mã là CNH. Đây là nhân dân tệ giao dịch tại Hồng Kông, Luân Đôn, Singapore và các nơi khác. Ngân hàng Trung ương không có quyền kiểm soát trực tiếp ở đây, tỷ giá hoàn toàn do cung cầu của thị trường quốc tế quyết định. Người tham gia là các ngân hàng nước ngoài, quỹ đầu tư, doanh nghiệp đa quốc gia — họ dùng nhân dân tệ offshore để đầu tư xuyên biên giới, thanh toán thương mại quốc tế, giao dịch tài sản phái sinh tài chính.

Về bản chất thì: CNY là “quản lý theo kiểu cha mẹ” của Ngân hàng Trung ương, CNH là “giao dịch tự do” của thị trường quốc tế.

Tại sao phải có hai hệ thống như vậy? Nói thẳng ra là để thúc đẩy quốc tế hóa nhân dân tệ đồng thời bảo vệ ổn định tài chính trong nước. Thị trường trong nước đảm bảo kinh tế không rối loạn, thị trường offshore thuận tiện cho người nước ngoài nắm giữ và sử dụng nhân dân tệ, giảm chi phí giao dịch xuyên biên giới. Các dự án “Vành đai và Con đường” thường dùng CNH để thanh toán.

Thực ra không chỉ Trung Quốc làm như vậy. Ấn Độ Rupee, Brazil Real, Malaysia Ringgit, Hàn Quốc Won cũng có phân biệt tương tự. Thị trường offshore của các quốc gia này thường giao dịch qua thị trường kỳ hạn phi giao nhận. Mục đích của thiết kế này đều tương tự — kiểm soát dòng vốn, ngăn chặn tác động của biến động thị trường quốc tế đến nền kinh tế trong nước.

Với người bình thường thì sao? Khi đổi tiền sẽ cảm nhận rõ sự khác biệt. Trong nước chỉ được đổi tối đa 50.000 USD tương đương bằng nhân dân tệ mỗi năm, còn phải khai báo mục đích sử dụng. Nhưng ở Hồng Kông có tài khoản nhân dân tệ offshore thì gần như không bị giới hạn này. Đầu tư cũng khác, dùng CNY trong nước để mua cổ phiếu A và tài sản tài chính trong nước, còn dùng nhân dân tệ offshore để mua cổ phiếu Hồng Kông hoặc trái phiếu nội địa.

Tỷ giá biến động cũng là vấn đề. Doanh nghiệp nhập khẩu nếu thanh toán bằng CNH thì phải chịu rủi ro tỷ giá lớn hơn. Nhưng các nhà đầu cơ lợi dụng điều này, họ sẽ tận dụng chênh lệch giá giữa CNY và CNH để kiếm lời.

Ví dụ thực tế. Một doanh nghiệp xuất khẩu ở Thượng Hải nhận 1 triệu USD, nếu quy đổi trong nước theo tỷ giá CNY thì do Ngân hàng Trung ương kiểm soát nên không biến động quá lớn. Nhưng nếu quy đổi qua tài khoản offshore ở Hồng Kông theo tỷ giá CNH thì có thể kiếm nhiều hơn hoặc ít hơn, vì CNH biến động nhạy hơn. Khi Fed tăng lãi suất, CNH thường mất giá nhanh vì dòng vốn quốc tế bán tháo nhân dân tệ. Trong khi CNY do Ngân hàng Trung ương can thiệp, mức giảm giá nhỏ hơn nhiều.

Nhìn về tương lai, khi nhân dân tệ quốc tế hóa tiến xa hơn, đặc biệt là việc sử dụng nhân dân tệ kỹ thuật số trong giao dịch xuyên biên giới ngày càng phổ biến, chênh lệch tỷ giá giữa hai thị trường sẽ dần thu hẹp và cuối cùng hợp nhất. Tuy nhiên trong quá trình này, tỷ giá CNH sẽ nhạy cảm hơn, dễ bị tác động bởi các sự kiện quốc tế, ví dụ như căng thẳng Mỹ-Trung có thể khiến nó dao động mạnh. CNY vẫn chủ yếu giữ vững “ổn định”, vì Ngân hàng Trung ương còn nhiều công cụ.

Nói đơn giản là: CNY là nhân dân tệ phiên bản trong nước, an toàn nhưng hạn chế; còn nhân dân tệ offshore là phiên bản quốc tế, tự do nhưng dễ biến động. Hai thị trường như hai bánh xe của một chiếc xe, cùng nhau đẩy nhân dân tệ tiến ra thế giới.