CSIS: Chiến tranh Mỹ-Iran đã kích hoạt cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu như thế nào?

Tác giả: Caitlin Welsh, giám đốc Dự án An ninh Lương thực và Nước toàn cầu của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Washington, D.C.; Nguồn: CSIS; Biên dịch: Carbon Chain Value

Sự biến động của thị trường năng lượng và phân bón do chiến tranh Iran đang đe dọa thị trường nông nghiệp toàn cầu và giá lương thực. Các cú sốc thị trường này sẽ tác động thế nào đến hệ thống thực phẩm? Cho đến nay, chúng ta đã thấy bằng chứng gì, và những giải pháp chính sách nào dành cho nông dân và người tiêu dùng ở Mỹ cũng như trên toàn thế giới?

Q1: Chiến tranh Iran đang ảnh hưởng như thế nào đến thị trường nông nghiệp và giá lương thực?

A1: Chiến tranh với Iran đang tác động đến hệ thống thực phẩm thông qua hai cơ chế: giá năng lượng và giá phân bón. Hai loại giá này bị đẩy lên do sự phá hủy cơ sở hạ tầng sản xuất năng lượng và việc eo biển Hormuz trên thực tế bị đóng.

Có một số nguyên nhân khiến giá năng lượng cao kéo theo giá lương thực cao. Từ máy kéo và hệ thống tưới tiêu, đến vận chuyển và bảo quản lạnh, năng lượng (bao gồm dầu mỏ và khí hóa lỏng) cung cấp năng lượng cho mọi khâu của sản xuất và chế biến thực phẩm. Chi phí năng lượng cao mà nông dân, các nhà vận chuyển thực phẩm và các nhà bán lẻ phải chịu được chuyển sang cho người tiêu dùng thông qua giá lương thực cao. Ngoài ra, khi giá nhiên liệu hóa thạch tăng, nhu cầu đối với các nguồn năng lượng thay thế (bao gồm nhiên liệu sinh học) cũng tăng, khiến một số nông dân chuyển các loại cây trồng như ngô, đường và đậu tương sang sản xuất năng lượng, thay vì làm lương thực. Cuối cùng, giá năng lượng cao làm tăng chi phí phân bón. Khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) là đầu vào then chốt cho phân đạm, vì vậy giá LNG cao đẩy giá các loại phân bón như amoniac và urê lên, trong khi giá dầu cao làm tăng chi phí chế biến và vận chuyển, cuối cùng tạo áp lực tăng giá lên tất cả các loại phân bón.

Ngoài việc làm giá năng lượng tăng cao, chiến tranh với Iran còn trực tiếp đẩy giá phân bón lên bằng cách hạn chế xuất khẩu phân bón và các nguyên liệu đầu vào sản xuất phân bón. Trước cuộc chiến này, khoảng 20–30% lượng xuất khẩu phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, trong đó có khoảng 23% amoniac và 34% urê (loại phân đạm được sử dụng phổ biến nhất), cùng với 20% thương mại toàn cầu về muối phốt phát. Eo biển này cũng vận chuyển khoảng 20% lượng xuất khẩu LNG toàn cầu và khoảng 45% lượng xuất khẩu lưu huỳnh toàn cầu; lưu huỳnh là sản phẩm phụ của sản xuất dầu mỏ, được dùng để sản xuất phân bón phốt phát.

Nhìn chung, giá dầu và LNG cao, chi phí nguyên liệu phân bón tăng, và các hạn chế đối với xuất khẩu phân bón đã làm tăng chi phí của đa số phân đạm và phân phốt phát trên toàn cầu. Nông dân ở Bắc bán cầu, bao gồm cả ở Mỹ, hiện đang phải đối mặt với chi phí phân bón cao trong vụ gieo hạt mùa xuân (giai đoạn cao điểm bón phân). Nông dân có thể phản ứng theo một số cách. Những nông dân đã mua phân bón trước khi chiến tranh bùng nổ có thể tiếp tục gieo theo kế hoạch ban đầu. Các quốc gia như Trung Quốc, duy trì dự trữ phân bón ở cấp quốc gia, có thể huy động các dự trữ này để cung cấp phân bón cho nông dân, giúp họ giảm tác động từ giá phân bón cao. Những nông dân thiếu dự trữ phân bón có thể bị buộc phải lao vào mua với giá cao, hoặc thậm chí bỏ việc bón phân. Cuối cùng, điều này có thể ảnh hưởng đến sản lượng cây trồng và thay đổi các quyết định về loại cây được trồng; một số nông dân sẽ chọn chuyển từ các loại cây cần nhiều phân bón (như ngô) sang những loại cây cần ít phân bón hơn (như đậu tương). Tổng hợp lại, các quyết định này có thể làm thay đổi cả số lượng và chất lượng của các hàng hóa nông nghiệp trên thị trường toàn cầu, tiềm ẩn việc làm tăng chi phí thực phẩm của rất nhiều người.

Q2: Chiến tranh Iran sẽ tác động thế nào đến nông dân và giá lương thực—ở Mỹ và trên toàn thế giới?

A2: Giá phân bón và năng lượng cao sẽ tác động trực tiếp đến kinh tế nông nghiệp của Mỹ mạnh hơn so với tác động đến giá lương thực ở Mỹ. Cuối năm 2025, Liên đoàn các trang trại Hoa Kỳ (American Farm Bureau Federation) từng cảnh báo rằng “sinh tồn và phát triển của ngành nông nghiệp Mỹ” đang bị đe dọa bởi sức ép kinh tế. Những sức ép này bao gồm chính sách thương mại và di cư, làm tăng chi phí đối với thiết bị nông nghiệp và lao động, giá phân bón cao hơn so với mức trước đại dịch, và giá nông sản sụt giảm. Kết quả là, đối với nhiều nông dân, giá bán nông sản thấp hơn chi phí sản xuất. Hiện nay, Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) ước tính khoảng 25% nông dân vẫn chưa mua đủ lượng phân bón cần thiết cho vụ gieo hạt mùa xuân năm 2026. Giá phân bón cao làm tăng chi phí của những nông dân này, điều đó có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động của họ.

Trên phạm vi toàn cầu, giá năng lượng cao có thể tạo áp lực tăng giá lương thực trên toàn thế giới. Xét đến mối tương quan giữa giá năng lượng và giá lương thực, và giả định cuộc chiến kéo dài đến sau tháng 6 năm 2026, đồng thời giá dầu vẫn ở mức trên 100 USD/thùng trong giai đoạn đó, Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc (WFP) ước tính số người phải đối mặt với nạn đói nghiêm trọng có thể tăng thêm 45 triệu người. Con số này cuối cùng sẽ phụ thuộc vào thời gian eo biển Hormuz bị đóng, cũng như việc triển khai các chính sách nhằm giảm tác động của cuộc chiến lên nông dân và người tiêu dùng.

Tác động trực tiếp có thể sẽ xuất hiện trước tiên ở Bắc bán cầu, đặc biệt là đối với một số nông dân ở các quốc gia sản xuất nông nghiệp chủ chốt như Mỹ, Canada, châu Âu, Nga, Ukraine, Trung Quốc và Ấn Độ. Giá phân bón cao kéo dài cũng có thể ảnh hưởng tương tự đến sản xuất nông nghiệp tại các nước Nam bán cầu trong vụ gieo hạt cuối năm 2026, và thậm chí có thể ảnh hưởng đến vụ gieo hạt mùa xuân năm 2027 ở Bắc bán cầu, tùy thuộc vào thời gian cuộc chiến kéo dài và giá phân bón cao liên quan. Giá năng lượng cao kéo dài hơn nữa có thể khiến ngũ cốc bị chuyển sang sản xuất nhiên liệu sinh học thay vì dùng làm thực phẩm, qua đó tạo áp lực tăng giá đối với ngũ cốc. Ngũ cốc là nguồn thức ăn chính cho gia súc, vì vậy giá ngũ cốc cao cuối cùng sẽ ảnh hưởng đến giá sữa và thịt, bên cạnh việc tác động đến giá của các mặt hàng lương thực chủ lực.

Q3: Đến nay, đã có bằng chứng nào cho thấy cuộc chiến này đang tác động đến thị trường nông nghiệp và giá lương thực?

A3: Tính đến thời điểm bài viết, giá giao dịch tương lai urê toàn cầu đã chạm mức 693 USD/tấn, tăng 49% so với giá trước khi xung đột bùng phát. Giá khác nhau tùy theo vị trí; vào ngày 20 tháng 45Mại bang Illinois, giá urê trung bình đã tăng 42% so với trước chiến tranh, trong khi giá amoniac trung bình tăng 18,5%. Giá xăng và dầu diesel tiếp tục tăng ở Mỹ, và đến cuối tháng 3, giá xăng trung bình trên toàn quốc đã vượt 4 USD mỗi gallon.

Trong tháng 3 năm 2025, Cơ quan Nghiên cứu Kinh tế của USDA dự báo rằng giá của tất cả các loại thực phẩm trong năm 2026 sẽ tăng 3,6%. Mức tăng giá này sẽ tương ứng với mức lạm phát cao hơn giai đoạn 2024–2025, nhưng thấp hơn lạm phát giá thực phẩm năm 2020 do các cú sốc chuỗi cung ứng liên quan đến COVID-19, và thấp hơn cả năm 2022 khi giá thực phẩm đạt mức cao nhất trong bốn thập kỷ. Báo cáo hàng tháng sẽ cho thấy mức độ lạm phát giá thực phẩm ở Mỹ—đối với thực phẩm được mua tại cửa hàng tạp hóa và nhà hàng. Chỉ số giá thực phẩm của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) sẽ báo cáo biến động theo tháng của giá hàng hóa nông nghiệp trên toàn cầu. WFP ước tính rằng tác động của giá năng lượng lên giá thực phẩm có thể đạt đỉnh vào khoảng bốn tháng sau khi chiến tranh Iran bùng nổ; dự kiến trong một khung thời gian tương tự, giá thực phẩm sẽ phản ánh giá năng lượng cao ở Mỹ.

Báo cáo “Dự kiến gieo trồng” của USDA ước tính rằng trong năm 2026, diện tích gieo trồng ngô và lúa mì (cả hai đều là các cây trồng sử dụng nhiều phân đạm) có thể giảm lần lượt 3% so với năm 2025. Diện tích gieo trồng đậu tương được ước tính sẽ tăng 4% so với năm 2025. Biến động của diện tích gieo trồng dự kiến không mạnh như kỳ vọng của các thương nhân ngũ cốc; điều này có thể là do báo cáo chưa phản ánh được đầy đủ tác động của giá phân bón cao đối với nông dân Mỹ (khảo sát được thực hiện trong tuần thứ hai của tháng 3), hoặc vì phần lớn nông dân đã sớm đảm bảo nguồn cung phân bón.

Trên phạm vi toàn cầu, tác động của giá phân bón và năng lượng cao cũng sẽ tiếp tục được cảm nhận trong những tháng tới, và sẽ phụ thuộc vào thời gian cũng như mức độ của cuộc chiến. FAO ước tính rằng một tháng xung đột sẽ ảnh hưởng đến những nông dân ở Nam bán cầu, những người chưa mua phân bón, trong khi nông dân ở Bắc bán cầu tương đối ít bị ảnh hưởng hơn. Một cuộc chiến kéo dài ba tháng có thể ảnh hưởng đến các quyết định về sản xuất và gieo trồng của toàn bộ nông dân ở cả Bắc và Nam bán cầu. Nếu cuộc chiến kéo dài sang năm 2027, nó có thể ảnh hưởng đến quỹ đạo tăng trưởng của nền kinh tế, từ đó tác động đến năng suất nông nghiệp và sức mua của người tiêu dùng. Các ước tính về sản xuất và xuất khẩu hàng hóa nông nghiệp toàn cầu sẽ được trình bày trong các báo cáo hàng tháng “USDA World Agricultural Supply and Demand Estimates” và trong các báo cáo của Hệ thống Thông tin Thị trường Nông nghiệp.

Q4: Các biện pháp ứng phó chính sách là gì?

A4: Nhận thức được áp lực bổ sung mà chiến tranh Iran tạo ra đối với nông nghiệp Mỹ, Nhà Trắng tuyên bố ngày 24 tháng 3 năm 2026 là Ngày Nông nghiệp Quốc gia và vài ngày sau đó đã chào đón hàng trăm nông dân đến khuôn viên Nhà Trắng. Tại đây, Tổng thống Donald Trump công bố một số biện pháp nhằm hỗ trợ nông dân Mỹ, bao gồm tăng yêu cầu về tỷ lệ sử dụng nhiên liệu tái tạo trong sản xuất nhiên liệu sinh học, bảo lãnh khoản vay cho nông dân và nhà cung cấp thực phẩm, và nới lỏng các yêu cầu giám sát ô nhiễm.

Các bước này có thể giúp giảm chi phí tổng thể và mở rộng thị trường cho nông dân, nhưng chúng không giải quyết được vấn đề giá phân bón tăng vọt do chiến tranh Iran gây ra. Trong ngắn hạn, việc nới lỏng thuế quan đối với các quốc gia sản xuất phân bón như Maroc và Nga có thể làm dịu giá phân bón cao. Phân tích thị trường phân bón của Mỹ đề xuất tăng sản lượng phân bón đạm trong nước để giảm tác động của cú sốc giá toàn cầu lên nông dân Mỹ, dù việc xây dựng các cơ sở phân bón sẽ cần hàng chục tỷ USD và kéo dài đến hai năm. Các cơ sở sản xuất amoniac chạy bằng năng lượng tái tạo có thể cung cấp amoniac với chi phí tương đối thấp hơn so với amoniac sản xuất bằng LNG, vì vậy, trong dài hạn, việc tài trợ cho nghiên cứu và đầu tư vào các cơ sở như vậy có thể làm giảm giá phân bón đối với nông dân Mỹ. Việc điều tra liệu các nhà sản xuất phân bón có các hành vi thao túng giá tiềm ẩn hay không cũng có thể gửi tín hiệu về ý định làm giảm giá phân bón, nhưng có thể sẽ không ảnh hưởng đến giá phân bón trong ngắn hạn đối với nông dân Mỹ.

Ngoài tác động đến nông dân Mỹ, do chi phí năng lượng tiếp tục tăng, tất cả người tiêu dùng Mỹ có thể đối mặt với lạm phát giá thực phẩm. Theo dữ liệu của USDA, đến năm 2024, tình trạng mất an ninh lương thực ở Mỹ đã tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng đến 13,7% các hộ gia đình liên bang của Mỹ. Giá thực phẩm cao và nền kinh tế trì trệ có thể làm tăng số người ở Mỹ trải qua mất an ninh lương thực trong năm 2026. “Một dự luật lớn và đẹp” (One Big Beautiful Bill Act) cắt giảm bắt buộc một cách lịch sử nguồn tài trợ cho Chương trình Hỗ trợ Dinh dưỡng Bổ sung (SNAP)—chương trình chính mà chính phủ liên bang hỗ trợ cho an ninh lương thực của các hộ gia đình—điều này sẽ khiến hàng triệu người Mỹ bị mất quyền hưởng lợi từ SNAP. Nếu giá thực phẩm tăng cùng với giá năng lượng, thì việc tạm thời tăng tài trợ cho SNAP có thể giảm bớt tác động của mất an ninh lương thực đối với những người Mỹ có thu nhập thấp.

Để hỗ trợ các nhà sản xuất và người tiêu dùng trên toàn cầu, FAO đề xuất các biện pháp ngắn hạn để ổn định thị trường và đảm bảo dòng chảy năng lượng, các biện pháp trung hạn để đa dạng hóa nguồn cung phân bón và tăng cường hợp tác khu vực giữa các nước nhập khẩu phân bón, và các biện pháp dài hạn để nâng cao khả năng chống chịu của thị trường phân bón trước các cú sốc mang tính cấu trúc (như việc eo biển Hormuz bị đóng).

Q5: Liệu có thể áp dụng mô hình “Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen” cho vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz hay không?

A5: Vào cuối tháng 3, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc công bố việc thành lập một nhóm công tác, dựa trên mô hình của Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen (BSGI) và các cơ chế tương tự, nhằm “tạo điều kiện cho giao thương phân bón, bao gồm việc vận chuyển nguyên liệu thô” qua eo biển Hormuz. Sau khi Nga và Ukraine bắt đầu chiến tranh vào đầu năm 2022 và phong tỏa Biển Đen, xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine thực tế bị mắc kẹt trong các cảng của Ukraine, đẩy giá lương thực toàn cầu lên mức cao kỷ lục trước thời hạn đến trước tháng 3 năm 2022. Vào giữa năm 2022, Liên Hợp Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Nga và Ukraine đã nhất trí với BSGI để thúc đẩy xuất khẩu an toàn ngũ cốc của Ukraine từ các cảng biển ở Biển Đen của Ukraine. Xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine lập tức được nối lại, giúp làm dịu giá lương thực toàn cầu; đến cuối năm 2022, giá đã giảm về mức xấp xỉ trước khi xâm lược.

Ngày nay, Liên Hợp Quốc và các đối tác quốc tế khác có thể muốn kiềm chế đà tăng giá phân bón toàn cầu thông qua các cơ chế tương tự. Tác động của một sáng kiến về eo biển Hormuz sẽ phụ thuộc phần lớn vào các mặt hàng bị ràng buộc bởi sáng kiến đó, dù là urê, amoniac, phốt phát, LNG và/hoặc lưu huỳnh. Do đạm là loại phân bón được sử dụng rộng rãi nhất trên toàn cầu và phần lớn urê và amoniac được sản xuất ở các quốc gia vùng Vịnh, một sáng kiến nhằm tạo điều kiện vận chuyển các loại phân bón này có thể làm giảm giá toàn cầu, giảm bớt tác động dài hạn lên sản xuất và giá lương thực toàn cầu. Việc đưa LNG vào bất kỳ cơ chế thuận lợi hóa thương mại nào cũng sẽ làm giảm giá phân bón hơn nữa. Việc đưa lưu huỳnh và phốt phát vào cơ chế eo biển Hormuz sẽ cho phép giảm giá phân bón ở mức tối đa. Tuy nhiên, một sáng kiến không thúc đẩy xuất khẩu dầu mỏ sẽ cho phép giá năng lượng cũng như giá của thực phẩm, phân bón và các mặt hàng khác tiếp tục chịu áp lực tăng.

Mặc dù BSGI cuối cùng đã giúp ổn định giá ngũ cốc toàn cầu và thúc đẩy khối lượng xuất khẩu lớn ngũ cốc của Ukraine, nhưng nó lại tạo ra những thách thức khác cho các nhà xuất khẩu Ukraine. Trong các cuộc thảo luận về BSGI, người ta thường bỏ qua một thực tế—trái ngược với kỳ vọng chung—rằng xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine lại tăng lên sau khi BSGI kết thúc vào năm 2023. Lý do là sáng kiến yêu cầu việc kiểm tra đối với các tàu chở hàng ra vào các cảng của Ukraine, bao gồm cả việc được Nga kiểm tra. Trong suốt thời gian BSGI, Nga đã làm chậm và cuối cùng dừng các cuộc kiểm tra đối với tàu của Ukraine, sau đó chấm dứt hoàn toàn BSGI vào giữa năm 2023. Không còn hệ thống kiểm tra BSGI, cộng với cam kết mới nhằm bảo đảm an toàn cho các tuyến thương mại đường biển của nó, Ukraine cuối cùng đã tăng xuất khẩu ngũ cốc trong năm tiếp theo sau khi BSGI chấm dứt.

Trong bối cảnh eo biển Hormuz, các nhà sản xuất phân bón và khí tự nhiên ở vùng Vịnh sẽ được lợi về mặt tài chính từ việc xuất khẩu phân bón và LNG được thuận lợi hóa; đồng thời việc giảm áp lực cho nông dân có thể hỗ trợ sản xuất lương thực toàn cầu. Tuy nhiên, Iran có thể nhận thấy rằng họ có thể hưởng lợi vừa bằng cách tham gia vào các cơ chế như vậy—tạo tín hiệu thiện chí với các nước vùng Vịnh sau các cuộc tấn công trong khu vực đối với Iran—vừa bằng cách giữ quyền kiểm soát đối với các hoạt động xuất khẩu qua eo biển Hormuz, qua đó bảo toàn đòn bẩy đối với Mỹ, Israel và nền kinh tế toàn cầu. Đến cuối tháng 3, Iran tuyên bố đồng ý “tạo điều kiện và đẩy nhanh” việc vận chuyển hàng viện trợ nhân đạo nhân qua eo biển Hormuz. Chiến tranh đã làm giảm hoạt động của một trung tâm viện trợ nhân đạo đặt tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), làm chậm việc vận chuyển thực phẩm, thuốc men và vật tư y tế tới châu Phi và châu Á.

Một bài học bền vững từ BSGI là: một bên trong cơ chế có thể quan tâm đến việc tiếp tục kiểm soát xuất khẩu hàng hóa, ngay cả khi họ thể hiện sự hợp tác rộng rãi về mặt thuận lợi hóa thương mại; và cuối cùng, trước khi chiến tranh kết thúc, khối lượng thương mại có thể không thể phục hồi hoàn toàn.

Q6: Với các đối thủ địa chính trị của Mỹ, có thể có những hậu quả bất ngờ nào?

A6: Những động lực thương mại mới do chiến tranh Iran tạo ra đã khiến các đối thủ chiến lược của Mỹ, bao gồm cả Nga và Iran, được lợi. Ngoài xuất khẩu dầu của hai nước—mà Mỹ đã hủy bỏ các lệnh trừng phạt đối với nó trong vài tuần sau khi chiến tranh bùng phát—Nga và Iran cũng đang hưởng lợi từ sự hỗn loạn trên thị trường phân bón và khí tự nhiên.

Trong giai đoạn xuất khẩu qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, các đơn hàng phân bón đang gia tăng từ Nga—nước xuất khẩu phân bón lớn thứ hai thế giới—kể cả từ một số quốc gia ở châu Phi. Động lực này củng cố nỗ lực của Moscow trong việc sử dụng xuất khẩu lương thực và phân bón như một công cụ gây ảnh hưởng, qua đó khiến các nước nhập khẩu phải “thận trọng” không dám lên án cuộc chiến mà Nga đang tiến hành ở Ukraine. Tại eo biển Hormuz, theo thông tin được đăng tải, Iran đã cho phép các tàu chở đầy hàng đi quá cảnh đến các quốc gia có mối liên hệ chặt chẽ với Iran. Ví dụ, Ấn Độ đã tiếp nhận ít nhất sáu tàu của Iran đi qua eo biển này để nhập khẩu LPG (thường được dùng làm khí nấu ăn); theo thông tin được đăng tải, Trung Quốc cũng nhận hàng vận chuyển qua eo biển này. Theo lời một nhà môi giới tàu biển ở Ấn Độ, Iran đang “buộc các nước phải lựa chọn giữa liên minh với phương Tây và ổn định nguồn năng lượng”. Một bộ trưởng của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất cho biết việc “vũ khí hóa” eo biển Hormuz để giành ảnh hưởng chính trị là “một hình thức tống tiền trên phạm vi toàn cầu”. Tương tự như chiến tranh ở Ukraine, giá năng lượng cao đẩy lạm phát toàn cầu, còn giá phân bón cao lại đe dọa sản xuất lương thực của hàng chục tỷ người tiêu dùng trên thế giới; trong bối cảnh chiến tranh, điều này mang lại thêm đòn bẩy và tạo ảnh hưởng sâu hơn đối với các quốc gia nhập khẩu phân bón.