Hợp đồng vĩnh viễn trong thị trường tiền mã hóa so sánh với vàng bạc dầu thô, có những rủi ro pháp lý nào?

Bài viết: Đội ngũ pháp lý của Tiêu Sa

Các bạn trong giới coin nhìn chung cho rằng, hợp đồng vĩnh viễn là một loại phái sinh tiền tệ ảo, sử dụng công nghệ blockchain và quy tắc giao dịch, về mặt tương tự với hợp đồng tương lai truyền thống theo cách rất gần gũi, là một sản phẩm tài chính trong giới coin.

Nhóm của chị Sa nhận thấy rằng, cùng với việc giá vàng kim loại quý năm 2026 biến động, và xung đột địa chính trị gây nên khủng hoảng năng lượng tiếp tục đẩy giá dầu thô tăng, các sàn giao dịch khác nhau đang tích cực phát triển các sản phẩm hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin lấy giá của các sản phẩm như vàng, bạc, dầu thô làm chuẩn, từng thu hút một lượng lớn vốn tham gia giao dịch.

Vậy, xét về định danh pháp lý, loại hợp đồng vĩnh viễn đổi mới này có điểm khác gì so với cách chơi truyền thống trước đó lấy giá BTC, ETH làm chuẩn không? Rủi ro đến gần hơn hay xa hơn so với “ranh giới” hình sự? Hôm nay, nhóm của chị Sa sẽ trao đổi chi tiết vấn đề này với mọi người.

I. Định danh theo pháp luật Trung Quốc đối với hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin

Xét từ quy tắc giao dịch và phương thức giao dịch, hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin tương tự với hợp đồng tương lai truyền thống; các đặc điểm so sánh cụ thể như sau:

Cần phải khẳng định rằng, hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin truyền thống theo pháp luật của nước ta không phải là hợp đồng phái sinh tương lai theo nghĩa truyền thống, và BTC, ETH cũng không phải là bất kỳ loại quyền chọn tương lai hợp pháp nào.

Theo Điều 17 của “Luật về Hợp đồng Tương lai và Hợp đồng Quyền chọn (derivatives) của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa”: “Việc niêm yết các loại hợp đồng tương lai và các loại hợp đồng quyền chọn tiêu chuẩn hóa phải phù hợp với quy định của cơ quan giám sát tương lai của Quốc vụ viện; sàn giao dịch tương lai phải nộp hồ sơ theo quy định của pháp luật để được cơ quan giám sát tương lai của Quốc vụ viện đăng ký.” Và theo thông tin do Trung tâm giám sát thị trường tương lai Trung Quốc công bố năm 2025: tính đến ngày 31/10/2025, tổng cộng có 160 loại hợp đồng tương lai và quyền chọn tương lai đã được niêm yết hợp pháp tại thị trường tương lai nước ta, gồm 80 hợp đồng tương lai hàng hóa, 59 hợp đồng quyền chọn hàng hóa, 8 hợp đồng tương lai tài chính (4 hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu + 4 hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ), 3 hợp đồng quyền chọn chỉ số, 9 hợp đồng quyền chọn ETF, 1 hợp đồng tương lai chỉ số (đường vận chuyển châu Âu). Các loại tiền tệ ảo như BTC, ETH không thuộc bất kỳ loại hợp đồng tương lai/quyền chọn tương lai nào được pháp luật nước ta cho phép.

Năm 2021, sau khi mười bộ, ngành ban hành “Thông báo về việc phòng ngừa thêm và xử lý rủi ro đầu cơ giao dịch tiền tệ ảo” (viết tắt là “Thông báo 9.24”)【Ghi chú: Văn bản quy phạm này đã bị thay thế bởi “Thông báo về việc phòng ngừa thêm và xử lý các rủi ro liên quan đến tiền tệ ảo và các rủi ro liên quan” năm 2026 (viết tắt là “Thông báo 2.6”】), trong thực tiễn xét xử, cơ quan tư pháp đã xác định rõ ràng rằng các hợp đồng tương lai trong giới coin được xếp vào “nhóm giao dịch sản phẩm tài chính liên quan đến tiền tệ ảo” và được định tính là hoạt động tài chính phi pháp.

II. Rủi ro về “ranh giới” hình sự của hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin

Trước hết đưa ra kết luận: Trong thực tiễn xét xử hiện nay ở nước ta, hành vi mở giao dịch hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin lấy giá BTC, ETH làm chuẩn đã được xác định rõ là tội mở sòng bạc.

（一）Bản án điển hình

Vụ án được biết đến nhiều nhất và có ảnh hưởng lớn nhất, thuộc về chuỗi vụ án mở sòng bạc của một công ty tại Thành Đô, Tứ Xuyên, được xét xử phúc thẩm vào năm 2025, liên quan đến B··X.

Ban đầu, B··X chỉ là một sàn giao dịch tiền mã hóa thông thường, chỉ cung cấp các nghiệp vụ như đổi tiền mã hóa, giao dịch giao ngay. Trong nửa đầu năm 2021, ông/chị Ji nào đó như Kỷ nào đó và những người khác đã đưa vào B··X chức năng giao dịch hợp đồng vĩnh viễn; người dùng có thể dùng USDT làm ký quỹ, thông qua việc thiết lập đòn bẩy cao để phóng đại số tiền đặt cược, lấy biến động lên xuống giá giao dịch của các loại tiền mã hóa như BTC, ETH làm đối tượng, thực hiện giao dịch hợp đồng vĩnh viễn. Trong thao tác thực tế, sau khi nạp USDT, người dùng có thể chọn lệnh hợp đồng của các loại tiền mã hóa khác nhau như BTC, ETH; có thể chọn “mở vị thế mua” hoặc “mở vị thế bán”. Hợp đồng vĩnh viễn thông thường của B··X có thể thêm đòn bẩy 100 lần; trò chơi hợp đồng “điên rồ” có thể thêm đòn bẩy siêu lớn 125—1000 lần. Sau khi xác nhận mở vị thế thì không thể thay đổi nội dung giao dịch; hợp đồng vĩnh viễn không có thời hạn đáo hạn.

B··X có các chức năng như dữ liệu tham chiếu thị trường, đóng vị thế bắt buộc (forced liquidation), khớp lệnh giao dịch, đối cược thắng thua của nền tảng và ủy quyền/hoa hồng trả lại. Tính đến thời điểm phạm tội, B··X có hơn 270 nghìn người dùng giao dịch hợp đồng, trong đó có hơn 60 nghìn người dùng hoạt động. Nền tảng tích lũy được lợi nhuận ròng khoảng 300 triệu NDT, chủ yếu thông qua việc thu phí trong quá trình người dùng rút tiền và đặt cược, cùng với lợi nhuận từ việc đóng vị thế bắt buộc và đối cược thắng thua.

（二）Nguyên nhân hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin bị định tính là tội mở sòng bạc

Sở dĩ vụ việc này bị định tính là tội mở sòng bạc, nguyên nhân cốt lõi là do cơ quan tư pháp nước ta cho rằng hành vi giao dịch hợp đồng vĩnh viễn tiền mã hóa là hành vi cờ bạc theo nghĩa của luật hình sự.

Cờ bạc theo nghĩa luật hình sự là gì? Điều 303 của Bộ luật Hình sự nước ta [Tội đánh bạc] quy định: “Người nào vì mục đích trục lợi mà tổ chức đánh bạc tập trung hoặc lấy đánh bạc làm nghề, thì bị phạt tù có thời hạn không quá ba năm, bị giam giữ hoặc bị quản chế, và bị phạt tiền.” Trong các phán quyết giải thích tư pháp quan trọng và văn bản quy phạm như “Giải thích về một số vấn đề cụ thể về việc áp dụng pháp luật trong xử lý các vụ án hình sự đánh bạc” do Tòa án Nhân dân Tối cao, Viện kiểm sát Nhân dân Tối cao và Bộ Công an ban hành phối hợp hoặc độc lập; “Ý kiến về việc áp dụng pháp luật trong xử lý các vụ án mở sòng bạc sử dụng máy đánh bạc” và “Thông báo về việc áp dụng pháp luật trong xử lý các vụ án đánh bạc vi phạm pháp luật”, v.v., cũng không có bất kỳ định nghĩa nào về khái niệm “đánh bạc” bản thân, như thể đây là khái niệm hiển nhiên không cần giải thích.

Chỉ khi đối chiếu từ các vụ án hướng dẫn, chúng ta mới có thể tìm được câu trả lời tương đối rõ ràng. Trong vụ án đánh bạc như Chu Bằng Quyền và những người khác tại “Tập vụ án hướng dẫn về xét xử hình sự tham khảo” số 84, án hướng dẫn số 752, thẩm phán đã viện dẫn “Từ điển Hán ngữ hiện đại” để giải thích “đánh bạc”; đánh bạc là dùng bài đấu, xúc xắc… làm hình thức, lấy tài sản làm cược để so đo thắng thua. Nước ta đã có trò chơi đánh bạc sớm nhất—Lục Bác—từ thời nhà Hạ khoảng 3500 năm trước. Sau đó, cùng với sự phát triển của xã hội, hình thức đánh bạc không ngừng được đổi mới, chủng loại ngày càng nhiều và mức độ nguy hại càng ngày càng lớn. Hình thức đánh bạc mới hiện nay không còn giới hạn ở việc dùng bài, xúc xắc làm phương tiện nữa: vì vậy, xét trên xu hướng phát triển này, chúng tôi cho rằng, hễ cứ dùng một hình thức nhất định làm “vỏ bọc” và lấy tài sản làm cược để so thắng thua, đều thuộc phạm trù đánh bạc. Hành vi của bị cáo trong vụ án này là sử dụng thông tin “Liuhe” để dự đoán; lấy tài sản làm cược để so thắng thua; định tính là đánh bạc; phù hợp với sự hiểu biết của người dân trong thời gian dài về bản chất của đánh bạc.

Như có thể thấy ở trên, các hành vi đánh bạc theo nghĩa luật hình sự nước ta trên thực tế khá rộng; chỉ cần có thể quy nạp được vào phạm trù “đặt lớn nhỏ, cược thắng thua”, thì việc định danh là hành vi đánh bạc sẽ không gặp trở ngại.

Quay lại góc nhìn đối với hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin. Thực ra, hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin rất giống với “Vụ án hướng dẫn số 146 trong Kho dữ liệu case của Tòa án Nhân dân Tối cao”, án Trần Khánh Hào, Trần Thư Quyên, Triệu Diên Hải mở sòng bạc (mã vào kho: 2020-18-1-286-001). Mô hình hành vi của nghi phạm trong vụ án cũng khá tương tự. Bị cáo trong vụ án lấy danh nghĩa giao dịch “quyền chọn nhị nguyên (binary options)”, tổ chức “mời gọi nhà đầu tư” qua Internet ngoài các địa điểm giao dịch tương lai theo luật định, dùng xu hướng giá của một cặp hàng hóa tệ/ngoại tệ nào đó trong tương lai làm đối tượng giao dịch, xác định lãi lỗ theo phương thức “mua lên” hay “mua xuống”. Nhà đầu tư chọn đúng hướng “lên xuống” thì được lợi; nếu chọn sai thì vốn của nhà đầu tư thuộc về mạng (bên cái/bên đứng cái, nhà cái). Thẩm phán trong vụ án cho rằng, vì trong mô hình giao dịch này, kết quả lãi lỗ của người dùng không gắn với biên độ biến động thực tế của giá, mà chỉ xem giá của đối tượng tham chiếu là tăng hay giảm; do đó bản chất vẫn thuộc phạm trù “đặt lớn nhỏ, cược thắng thua”, vì vậy là hành vi cờ bạc “khoác áo” giao dịch quyền chọn.

（三）Hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin có cấu thành tội kinh doanh trái phép không?

Khi số lượng vụ án về hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin tăng lên, trong thực tiễn còn tồn tại một số quan điểm cho rằng hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin không nên bị định tính là tội mở sòng bạc mà nên bị định tính là tội kinh doanh trái phép.

Những học giả và người làm nghề pháp lý theo quan điểm này chủ yếu cho rằng “hành vi đánh bạc” trong các tội danh như “tội đánh bạc”, “tội mở sòng bạc”…, phải là một loại “hành vi may rủi thuần túy” (thuần túy mang tính ngẫu nhiên), nghĩa là phải là hành vi tương tự việc gieo xúc xắc hoàn toàn không thể dự đoán kết quả. Theo quan điểm này, giao dịch hợp đồng tương lai trong giới coin đương nhiên không phải là một hành vi “may rủi thuần túy”: giá lên xuống bị tác động rất lớn bởi tình hình thị trường tài chính truyền thống, xu hướng chính sách, sự kiện đột phát… nên việc tăng giảm thường có thể có dấu hiệu để theo dõi.

Tuy nhiên trở ngại lớn nhất của quan điểm này trong thực tiễn tư pháp nước ta nằm ở chỗ hợp đồng vĩnh viễn của giới coin không thuộc loại hợp đồng tương lai được luật pháp nước ta quy định. Điều 225 của Bộ luật Hình sự nước ta về tội kinh doanh trái phép quy định: “kinh doanh trái phép chứng khoán, tương lai, bảo hiểm mà không có phê chuẩn của cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, hoặc kinh doanh trái phép các nghiệp vụ thanh toán chi trả về vốn”.

Nếu hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin về mặt bản chất pháp lý không phải là một hợp đồng tương lai thì về mặt nghiêm ngặt cũng không nên xử lý theo tội kinh doanh trái phép.

Viết ở phần kết

Tóm lại, hợp đồng vĩnh viễn trong giới coin lấy giá các hàng hóa như vàng, bạc, dầu thô làm chuẩn, trong khuôn khổ pháp luật của nước ta vẫn đối mặt với rủi ro pháp lý nghiêm trọng. Dù đối tượng tham chiếu có chuyển từ tiền mã hóa ảo sang các hàng hóa đại tông truyền thống, nhưng mô hình giao dịch cốt lõi vẫn mang bản chất cờ bạc “lấy tài sản làm cược để so sánh giá tăng hay giảm”, và về cơ bản không có khác biệt đáng kể về định tính pháp lý so với các hợp đồng vĩnh viễn BTC, ETH đã được thực tiễn tư pháp xác định rõ là tội mở sòng bạc.

Nước ta áp dụng thái độ “cấm toàn chuỗi” đối với các hoạt động tài chính liên quan đến tiền mã hóa dành cho cư dân Trung Quốc đại lục; năm 2026, “Thông báo 2.6” tiếp tục củng cố lập trường giám sát, và các bản án lịch sử đã chỉ rõ rằng, dù đối tượng tham chiếu được thay đổi thế nào, chỉ cần cơ chế giao dịch đáp ứng đặc điểm “đặt lớn nhỏ, cược thắng thua”, thì người vận hành nền tảng vẫn có thể phải đối mặt với trách nhiệm truy cứu hình sự về tội mở sòng bạc; các bạn nhất định cần chú ý nhiều hơn.