Tâm lý "Sợ bỏ lỡ" (FOMO) như thế nào chi phối quyết định của bạn?

Mỗi khi thấy bạn bè ăn mừng trên mạng xã hội, nhà đầu tư báo lợi nhuận khủng, hoặc thấy các ưu đãi giới hạn thời gian chớp nhoáng, bạn có cảm giác cấp bách và lo lắng không? Tâm lý “phải hành động ngay, nếu không sẽ hối tiếc” này chính là hiện tượng gọi là FOMO (Fear Of Missing Out – Sợ bỏ lỡ). FOMO không chỉ đơn thuần là lo lắng xã hội, nó đã biến thành một sức mạnh tâm lý ảnh hưởng đến quyết định của con người, từ tiêu dùng đến đầu tư tài chính, không ngừng tồn tại khắp nơi.

FOMO không chỉ là lo lắng xã hội, nó đang chi phối não bộ của bạn

Hiện tượng sợ bỏ lỡ do nhà marketing Dan Herman đề xuất vào đầu thế kỷ 21, nhưng thực sự khiến FOMO bùng nổ là sự phát triển của các mạng xã hội như Facebook, Instagram và Twitter. Các nền tảng này được thiết kế đơn giản: liên tục gửi thông báo, cập nhật trạng thái, trình diễn những khoảnh khắc tuyệt vời của người khác, khiến bạn không thể không so sánh cuộc sống của mình với người khác — và những so sánh này thường kết thúc bằng cảm giác lo lắng.

Mỗi lần bạn nhận được thông báo, mỗi bài đăng có lượt thích cao nhất, đều như gửi tín hiệu đến bạn rằng: “Có điều gì đó đang xảy ra, và có thể bạn đã bỏ lỡ.” Dưới tác động của những tín hiệu này, não bộ con người bắt đầu tìm kiếm sự xác nhận — Tôi có bị tụt lại phía sau không? Tôi có bỏ lỡ cơ hội nào không? Từ đó, FOMO biến từ một hiện tượng tâm lý thành một công cụ cảm xúc được các công ty công nghệ tận dụng tối đa.

Từ quyết định đầu tư đến tiêu dùng hàng ngày, FOMO hiện diện khắp nơi

Trong thị trường tài chính, sức mạnh của FOMO là nguy hiểm nhất. Năm 2017, trong cơn sốt tiền mã hóa, vô số nhà đầu tư thấy những hình ảnh chụp màn hình lợi nhuận khủng của người khác rồi đổ xô vào thị trường, thậm chí mua vào khi chưa hiểu rõ về sản phẩm. Khi thị trường điều chỉnh, những nhà đầu tư bị FOMO thúc đẩy đã chịu thiệt hại nặng nề, nhưng đã quá muộn.

Câu chuyện tương tự cũng xảy ra trong đợt biến động thị trường chứng khoán năm 2020 do dịch bệnh. Trong đời sống hàng ngày, FOMO cũng âm thầm thao túng hành vi tiêu dùng. Các chương trình “giảm giá giới hạn 24 giờ”, “phát hành độc quyền”, “đặt trước game mới” — tất cả đều nhằm kích thích tâm lý sợ bỏ lỡ của người tiêu dùng, thúc đẩy họ ra quyết định nhanh chóng, đôi khi bỏ qua nhu cầu thực sự.

Các nền tảng và doanh nghiệp thiết kế “bẫy” kích hoạt FOMO của bạn như thế nào

Các công ty công nghệ và nhà phát triển ứng dụng đã biến FOMO thành một phần trong chiến lược kinh doanh. Thông báo đẩy về cơ bản là tạo ra cảm giác cấp bách, thúc đẩy người dùng mở ứng dụng ngay lập tức. Ưu đãi giới hạn thời gian, giảm giá độc quyền, ra mắt sản phẩm mới — tất cả đều nhằm khiến người tiêu dùng cảm thấy: nếu không hành động ngay bây giờ, cơ hội này sẽ biến mất mãi mãi.

Trong các sàn giao dịch tiền mã hóa, thiết kế này rõ ràng hơn nữa. Các cập nhật giá liên tục, thông báo listing coin mới, các cuộc thi giao dịch độc quyền — tất cả đều liên tục kích thích quyết định của người dùng. Người dùng bị “tấn công” bởi thông tin, dễ dàng bị FOMO thúc đẩy đưa ra các quyết định vội vàng như mua vào các đồng coin tăng giá, theo đuổi các tài sản đã tăng gấp nhiều lần. Những quyết định này ít khi dựa trên phân tích lý trí, thường kết thúc bằng thua lỗ.

Các doanh nghiệp hiểu rõ điều này, nên họ tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm và dịch vụ “trải nghiệm”, bằng cách tạo cảm giác khan hiếm và độc đáo, khiến người tiêu dùng tin rằng “đây là thời điểm không thể bỏ lỡ”. Kết quả là, thị trường ngày càng dao động dữ dội hơn do FOMO thúc đẩy, đặc biệt trong các thị trường mới nổi và lĩnh vực công nghệ.

Nhận diện FOMO, học cách ra quyết định lý trí

Hiểu rõ cơ chế hoạt động của FOMO là bước đầu tiên để chống lại nó. Khi bạn cân nhắc mua một món đồ hoặc đầu tư một tài sản, hãy tự hỏi vài câu: quyết định này dựa trên nhu cầu thực hay chỉ vì sợ bỏ lỡ? Nếu không có ưu đãi này, tôi còn muốn nó không? Tôi có thực sự hiểu rõ về khoản đầu tư của mình không?

FOMO không hoàn toàn tiêu cực. Nó có thể thúc đẩy mọi người cập nhật thông tin, tích cực tham gia xã hội, thậm chí thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nhưng vấn đề là khi FOMO kiểm soát quyết định của bạn, hậu quả thường là chi tiêu thiếu suy nghĩ, đầu tư thua lỗ, hoặc phá vỡ nhịp sống của chính bạn.

Với người tiêu dùng và nhà đầu tư, điều quan trọng nhất là phát triển ý thức: nhận biết khi nào FOMO đang ảnh hưởng đến lựa chọn của bạn, đánh giá đúng giá trị và rủi ro của cơ hội theo đuổi. Điều này không có nghĩa là bạn phải bỏ qua các cơ hội mới hoặc xu hướng thị trường, mà là tìm cách cân bằng giữa cảm xúc nhất thời và lý trí. Chậm lại, đưa ra quyết định có suy nghĩ kỹ sẽ mang lại kết quả lâu dài tốt hơn so với theo đuổi theo cảm xúc nhất thời.