Bán khống cổ phiếu là gì? Bí quyết kiếm tiền khi thị trường giảm giá

Trong giới đầu tư có câu nói: “Người biết short bán mới thực sự là nhà đầu tư.” Câu này dù có phần phóng đại nhưng đã phản ánh tầm quan trọng của việc short trong giao dịch. Ngược lại với mua vào (long), short là chiến lược kiếm lợi trong thị trường giảm giá, thay đổi nhận thức truyền thống “Chỉ có tăng mới kiếm được tiền”.

Bản chất của việc short cổ phiếu là gì?

Short cổ phiếu, còn gọi là bán khống, cốt lõi rất đơn giản: dự đoán thị trường sẽ giảm, bán trước rồi mua lại sau, kiếm chênh lệch giá.

Cụ thể, quy trình short đầy đủ là:

• Mượn cổ phiếu bạn không sở hữu, bán ra theo giá hiện tại (mở vị thế)
• Chờ giá cổ phiếu giảm
• Mua lại cổ phiếu ở mức giá thấp hơn
• Trả lại cho bên cho mượn, chênh lệch chính là lợi nhuận

Khác với mua vào cần mua trước rồi bán sau, short đảo ngược thứ tự giao dịch. Phương thức này giúp nhà đầu tư vẫn có cơ hội trong thị trường gấu.

Tại sao thị trường cần cơ chế short?

Nhiều người hỏi: Tại sao thị trường lại cho phép short? Điều này có nền tảng kinh tế sâu xa đằng sau.

Nếu thị trường chỉ cho mua vào, cách kiếm lợi của nhà đầu tư sẽ bị hạn chế nghiêm trọng. Điều này dẫn đến:

• Khi tăng giá, giá tăng nhanh tạo bong bóng
• Khi giảm, giảm mạnh gây sụp đổ đột ngột, biến động dữ dội
• Thị trường ít người tham gia hơn, thanh khoản thấp

Ngược lại, thị trường cho phép short giúp cân bằng lực lượng mua và bán:

Hedging rủi ro: Khi bạn nắm giữ cổ phiếu nhưng lo sợ giảm ngắn hạn, có thể short để giảm thiểu tổn thất.

Kiềm chế bong bóng: Các tổ chức short sẽ nhắm vào cổ phiếu bị định giá quá cao, giúp thị trường định giá hợp lý hơn.

Tăng cường thanh khoản: Dù tăng hay giảm, nhà đầu tư đều có cơ hội kiếm lời, từ đó thúc đẩy sự sôi động của thị trường.

Làm thế nào để short cổ phiếu? Ba phương thức chính

Phương thức 1: Bán khống bằng vay chứng khoán (giao dịch ký quỹ)

Đây là cách truyền thống nhất. Bạn cần mở tài khoản vay ký quỹ, sau đó thực hiện các bước:

Quy trình cụ thể:

1. Mở tài khoản margin (đáp ứng yêu cầu về vốn)
2. Gửi yêu cầu short với công ty chứng khoán
3. Mượn cổ phiếu mục tiêu rồi bán ra
4. Chờ thời điểm thích hợp mua lại
5. Trả cổ phiếu về cho chứng khoán

Nhược điểm của phương thức này là yêu cầu vốn cao hơn, các công ty chứng khoán có yêu cầu tài sản tối thiểu khác nhau, thường trên 2000 USD. Cũng phải trả phí vay chứng khoán.

Phương thức 2: Giao dịch hợp đồng chênh lệch (CFD)

CFD là công cụ short phổ biến gần đây, là dạng phái sinh tài chính, sao chép hoàn toàn biến động giá của tài sản cơ sở.

Ưu điểm của CFD so với short cổ phiếu truyền thống:

Ví dụ thực tế: Short cổ phiếu Google, chỉ cần 434 USD ký quỹ (đòn bẩy 20x), kiểm soát vị thế 8687 USD. Trong khi đó, short bằng vay chứng khoán cần 4343 USD ban đầu.

Phương thức 3: Short qua hợp đồng tương lai

Hợp đồng tương lai là công cụ short khác, nguyên lý tương tự CFD nhưng có đặc điểm riêng:

Đặc điểm của hợp đồng tương lai:

• Có ngày đáo hạn và thời điểm giao hàng cố định
• Linh hoạt hơn CFD không nhiều
• Yêu cầu ký quỹ thường cao hơn
• Yêu cầu kiến thức chuyên sâu và kinh nghiệm thực chiến
• Có thể liên quan đến giao hàng thực

Thường nhà đầu tư cá nhân không khuyến nghị trực tiếp giao dịch hợp đồng tương lai để short vì rủi ro cao, khó kiểm soát quản lý, và có thể liên quan đến giao hàng thực.

Ví dụ thực chiến: cách kiếm lợi từ short cổ phiếu

Chúng ta lấy ví dụ thực tế để minh họa toàn bộ quá trình.

Ví dụ short cổ phiếu Tesla:

Tháng 11/2021, Tesla đạt đỉnh cao lịch sử 1243 USD. Đến năm 2022, giá có hồi phục nhưng kỹ thuật cho thấy khó vượt đỉnh cũ.

Giả sử thực hiện short khi giá thử vượt đỉnh lần hai vào ngày 4/1:

1. Mở vị thế: Mượn 1 cổ Tesla từ chứng khoán, bán ra ở 1200 USD
2. Giữ vị thế: Tài khoản nhận về 1200 USD tiền mặt
3. Đóng vị thế: Một tuần sau, giá giảm còn 980 USD, mua lại 1 cổ
4. Thanh toán: Bán 1200 USD - Mua 980 USD = lợi nhuận ròng 220 USD

Trong quá trình này, nếu tính phí lãi vay và phí giao dịch, lợi nhuận thực tế sẽ thấp hơn chút ít, nhưng nguyên lý là như vậy.

Cơ chế short ngoại hối

Short ngoại hối về bản chất cũng giống short cổ phiếu, chỉ khác đối tượng là cặp tiền tệ.

Nguyên lý cơ bản:

• Khi dự đoán đồng tiền này sẽ giảm giá (ví dụ GBP so với USD)
• Bán ra cặp tiền tệ đó
• Chờ tỷ giá giảm rồi mua lại
• Kiếm chênh lệch giá

Ví dụ thực tế: Một trader dùng 590 USD ký quỹ với đòn bẩy 200 lần short cặp GBP/USD, mở vị thế 1 lot. Khi tỷ giá giảm 21 điểm từ 1.18039 xuống 1.17796, thu về lợi nhuận 219 USD, tỷ lệ lợi nhuận 37%.

Đây là dạng đòn bẩy cao, lợi nhuận lớn nhưng rủi ro cũng rất lớn. Tỷ giá chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố: lãi suất, cán cân thương mại, dự trữ ngoại hối, kỳ vọng lạm phát, chính sách vĩ mô.

Rủi ro chính của short cổ phiếu

Rủi ro bị buộc phải đóng vị thế

Vì cổ phiếu short là mượn từ chứng khoán, quyền sở hữu vẫn thuộc về chứng khoán. Chứng khoán có quyền bán ra bắt buộc khi thị trường giảm hoặc ký quỹ không đủ, dẫn đến bị buộc đóng vị thế, gây lỗ lớn trong thời điểm xấu nhất.

Rủi ro lỗ vô hạn

Điều này đặc biệt quan trọng:

Lỗ khi mua vào (long) là có giới hạn: Mua 100 cổ giá 10 USD, tối đa lỗ là 1000 USD nếu cổ giảm về 0.

Lỗ khi short là vô hạn: Bán 100 cổ giá 10 USD, nếu giá tăng lên 100 USD, lỗ là 9000 USD. Nếu tiếp tục tăng, lỗ không giới hạn.

Đây chính là lý do tại sao short rủi ro cao hơn nhiều so với mua vào.

Rủi ro dự đoán sai

Nếu dự đoán sai, cổ phiếu không giảm mà còn tăng, lỗ sẽ nhanh chóng mở rộng.

Cách sử dụng short đúng cách

1. Giao dịch ngắn hạn tốt hơn dài hạn

Short không phù hợp giữ lâu dài vì:

• Thời gian giữ càng lâu, nguy cơ bị buộc đóng vị thế càng cao
• Phí vay ký quỹ liên tục phát sinh
• Chứng khoán có thể thu hồi cổ phiếu bất cứ lúc nào

Short nên là chiến thuật ngắn hạn, nhanh vào nhanh ra.

2. Quản lý vị thế chặt chẽ

Dù dự đoán đúng, cũng không nên dùng short làm chiến lược chính. Nên:

• Không để vị thế short vượt quá 20-30% tổng vốn
• Chủ yếu để phòng ngừa rủi ro từ các vị thế mua
• Tránh thêm vị thế short quá nhiều lần

3. Tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc cắt lỗ

Quan trọng nhất là không “cứng đầu” giữ lỗ. Nên đặt mức cắt lỗ rõ ràng, ví dụ:

• Khi lỗ đạt 5%-10% vốn ban đầu thì đóng vị thế
• Không vì nghĩ “còn cơ hội đảo chiều” mà thêm vào
• Khi có lợi nhuận, chốt lời sớm, tránh tham lam

Tổng kết

Short cổ phiếu là con dao hai lưỡi. Nó cung cấp công cụ kiếm lợi trong thị trường gấu, đa dạng hóa chiến lược đầu tư. Nhưng đồng thời, vì rủi ro lỗ vô hạn, đòi hỏi nhà đầu tư phải có trình độ cao hơn.

Quan trọng là nhận thức rõ: short không phải là nghề chính của nhà đầu tư, mà là công cụ quản lý rủi ro. Nhà đầu tư thông minh sẽ dùng short hợp lý để phòng ngừa rủi ro, nắm bắt cơ hội, chứ không xem đó là nguồn thu nhập chính. Giữ thái độ lý trí trong cuộc chơi đa chiều của thị trường mới là con đường dài hạn để sinh lợi.