OTC場外交易 là gì? Hiểu về thị trường chứng khoán OTC và cơ chế hoạt động của nó

Khi nhà đầu tư quan tâm đến một công ty tiềm năng nhưng không thể tìm thấy trên các sàn giao dịch chính thống, họ nên giao dịch ở đâu? Câu trả lời chính là thị trường OTC. Thị trường OTC (Over The Counter) cung cấp nhiều lựa chọn đầu tư đa dạng hơn, các phương thức giao dịch linh hoạt hơn, mặc dù thiếu sự bảo vệ từ các sàn tập trung, nhưng với chiến lược đúng đắn vẫn có thể khai thác cơ hội đầu tư. Vậy OTC là gì? Nó khác gì so với giao dịch nội bộ? Những câu hỏi này đều đáng để nhà đầu tư tìm hiểu sâu hơn.

OTC là gì — Định nghĩa về thị trường ngoài sàn

OTC viết tắt của Over The Counter, dịch sang tiếng Việt là 「Giao dịch ngoài sàn」. Nói đơn giản, là nhà đầu tư không thực hiện mua bán trên thị trường tập trung chính thức (như Sở Giao dịch Chứng khoán), mà qua các kênh phân tán như ngân hàng, công ty chứng khoán, qua điện thoại hoặc hệ thống điện tử để giao dịch chứng khoán và hàng hóa. Thị trường này còn được gọi là “giao dịch tại quầy”, “quầy giao dịch” hoặc “thị trường OTC”.

Trong giao dịch OTC, giá cả không do một thị trường tập trung xác định qua đấu giá tập thể, mà do các bên mua bán thương lượng với nhau. Đối tượng giao dịch rất đa dạng, có thể là ngân hàng, công ty chứng khoán, doanh nghiệp hoặc nhà đầu tư cá nhân. Thường các công ty giao dịch ngoài sàn có quy mô nhỏ hoặc đang trong giai đoạn khởi nghiệp, không đủ điều kiện niêm yết trên sàn, hoặc có đủ điều kiện nhưng chọn giao dịch ngoài sàn để tránh tiết lộ quá nhiều thông tin.

Cùng với sự phát triển của internet và mở rộng thị trường tài chính quốc tế, nhu cầu về sự tiện lợi trong giao dịch của nhà đầu tư tăng cao, quy mô thị trường OTC nhanh chóng lớn mạnh, trở thành kênh giao dịch quan trọng của nhiều nhà đầu tư. Tuy nhiên, so với giao dịch nội bộ, thị trường OTC có độ minh bạch về giá thấp hơn, thiếu các quy định chặt chẽ về giao dịch và yêu cầu công bố thông tin, do đó rủi ro cao hơn, cả hai bên đều phải đối mặt với rủi ro tín dụng của đối tác.

Thực trạng thị trường cổ phiếu OTC tại Đài Loan

Thị trường chứng khoán Đài Loan gồm hai tầng: “Sở Giao dịch Chứng khoán” và “Trung tâm Giao dịch Quầy”. Chỉ số OTC (hay còn gọi là Chỉ số Quầy) do trung tâm này xây dựng phản ánh tình hình thị trường cổ phiếu ngoài sàn của Đài Loan, nhiều nhà đầu tư dựa vào chỉ số OTC để đánh giá xu hướng của các cổ phiếu nhỏ và trung.

Mục đích thành lập trung tâm quầy là để giải quyết các quy định niêm yết quá nghiêm ngặt gây cản trở phát triển doanh nghiệp. Các công ty khởi nghiệp chỉ cần có đề xuất từ hai công ty chứng khoán tư vấn trở lên là có thể đăng ký niêm yết, sau 6 tháng nếu có cải thiện về kết quả kinh doanh có thể xin chuyển sang niêm yết chính thức hoặc đăng ký quầy. Tuy nhiên, điều kiện đăng ký thấp cũng mang lại rủi ro — một số doanh nghiệp không rõ nguồn gốc, các công ty chứng khoán không uy tín còn giới thiệu các cổ phiếu rủi ro cao để “bắt chẹt” nhà đầu tư. Do đó, nhà đầu tư khi tham gia thị trường ngoài sàn cần chọn lọc kỹ các mã, ưu tiên các nhà môi giới có uy tín.

Cách thức hoạt động của giao dịch OTC ngoài sàn

Thị trường OTC của Đài Loan vận hành tương tự như thị trường niêm yết, chỉ khác về quy mô và quy định đăng ký của doanh nghiệp. Quy trình chung như sau:

Bước 1: Nhà đầu tư đặt lệnh qua công ty chứng khoán, quy trình mua bán cổ phiếu OTC hoàn toàn giống như mua bán cổ phiếu niêm yết.

Bước 2: Lệnh đặt được gửi đến hệ thống khớp lệnh của trung tâm quầy, hệ thống tự động (ATS) sẽ ghép nối các lệnh mua bán dựa trên nguyên tắc ưu tiên giá và thời gian. Toàn bộ quy trình và quy tắc kỹ thuật vận hành đồng bộ với thị trường niêm yết, không cần thao tác thêm.

Quy tắc hoạt động của giao dịch OTC hàng ngày:

Giao dịch khớp lệnh tập trung mỗi 5 giây một lần, giới hạn biến động ±10% (giống như thị trường niêm yết), chế độ thanh toán T+2, hoàn toàn tương tự cổ phiếu niêm yết.

Tổng thể, thị trường OTC chủ yếu là các doanh nghiệp nhỏ, đang phát triển, có độ biến động cao hơn, nhưng tiềm năng tăng trưởng hấp dẫn. Do thanh khoản tốt hơn thị trường OTC nhỏ (quầy), quy trình và quy định giống như niêm yết, nên nhà đầu tư phổ thông không cần quá lo lắng về điều kiện tham gia. Tuy nhiên, vì quy mô doanh nghiệp nhỏ, dễ bị ảnh hưởng bởi tin đồn và dòng vốn, nhà đầu tư cần chú ý đến rủi ro biến động giá cổ phiếu.

Các sản phẩm có thể giao dịch trên thị trường OTC

Ngoài cổ phiếu và trái phiếu, các sản phẩm phái sinh tài chính phổ biến trong giao dịch OTC gồm:

Cổ phiếu: Thị trường đầu tư lớn nhất trong OTC. Không chỉ gồm các cổ phiếu niêm yết tập trung, còn có các cổ phiếu của doanh nghiệp nhỏ, khởi nghiệp chưa đủ điều kiện niêm yết hoặc chưa đăng ký.

Trái phiếu: Thường phù hợp để giao dịch hơn trên OTC do số lượng phát hành lớn, đa dạng, ít giao dịch thường xuyên.

Phái sinh: Các hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng chênh lệch cũng phù hợp giao dịch OTC.

Ngoại hối: Giao dịch tiền tệ trên các nền tảng khác nhau đều thuộc phạm vi OTC.

Tiền mã hóa (cryptocurrency): Các loại tiền mã hóa phổ biến có thể giao dịch ngoài sàn, nhà đầu tư có thể mua một lượng lớn tiền mã hóa cùng lúc, điều này khó thực hiện trên các sàn giao dịch chuyên biệt về tiền mã hóa.

Giao dịch nội sàn vs Giao dịch ngoài sàn — Bảy điểm khác biệt chính

Để hiểu rõ ý nghĩa và đặc điểm của OTC, cần so sánh với giao dịch nội sàn. Dưới đây là các điểm chính:

Sự khác biệt về quy cách sản phẩm

Sản phẩm giao dịch nội sàn chuẩn hóa, còn OTC thì phi chuẩn. Ví dụ mua bán vàng, nội sàn như đi ngân hàng — mỗi ngân hàng có quy chuẩn chung; ngoài sàn như đi tiệm cầm đồ — mỗi nơi mỗi kiểu. Tiệm cầm đồ có thể giao dịch nhiều loại hàng hóa hơn, có giá trị không thể thay thế so với ngân hàng.

Sự khác biệt về phương thức giao dịch

Nội sàn là khớp lệnh tập trung, ngoài sàn là thương lượng trực tiếp. Giao dịch nội sàn minh bạch, công khai, tương đối công bằng, còn OTC thì không bắt buộc công khai, hai bên thương lượng giá rồi mới giao dịch. Vì không cần công khai, kể cả người mua trả giá cao hơn cũng không bắt buộc phải bán, nên thông tin trong thị trường này có lợi thế về kiến thức hơn về vốn.

Đa dạng chủng loại hàng hóa

Nội sàn chủ yếu là chứng khoán và hợp đồng tương lai, ngoài sàn gồm ngoại hối, tiền mã hóa và cổ phiếu chưa niêm yết. Do nội sàn cần chuẩn hóa, chỉ các hàng hóa có quy mô đủ lớn mới vào, nên chủng loại ít hơn. Ngược lại, hàng hóa OTC rất đa dạng.

Khác biệt về nền tảng giao dịch và quản lý

Sàn nội sàn do chính phủ cấp phép, quản lý chặt chẽ, còn thị trường OTC do các công ty chứng khoán vận hành, chỉ một số ít được quản lý chính thức. OTC không bắt buộc phải giao dịch trên sàn do chính phủ cấp phép, dễ xảy ra rủi ro lừa đảo qua các sàn ảo. Nhà đầu tư cần chọn các sàn có giấy phép và quản lý của chính phủ để đảm bảo an toàn.

Sự khác biệt về minh bạch thông tin

Sàn nội sàn công khai giá và khối lượng giao dịch, còn OTC thì không nhất thiết. Thị trường OTC do không bắt buộc công bố chi tiết giao dịch, nên có khoảng cách về thông tin lớn hơn, người am hiểu có thể kiếm lợi nhuận vượt trội, người không biết dễ bị thua lỗ.

Khác biệt về khối lượng và thanh khoản

Sàn nội có khối lượng lớn, thanh khoản cao, còn OTC thì nhỏ hơn, ít thanh khoản hơn. Sàn nội dễ thu hút dòng vốn quốc tế, nên giao dịch lớn hơn.

Linh hoạt trong phương thức giao dịch

Giao dịch nội sàn ít phương thức hơn, OTC đa dạng hơn. Giao dịch nội sàn có kiểm soát rủi ro chặt chẽ, hạn chế đòn bẩy, bán khống, còn OTC thì linh hoạt hơn, phù hợp nhiều chiến lược đầu tư hơn.