Hướng dẫn toàn diện về thuật toán P/E: Bài viết giải thích rõ các chỉ số cốt lõi trong định giá cổ phiếu

Tại sao P/E lại quan trọng như vậy？

Trong đầu tư chứng khoán, tỷ số P/E cơ bản là chỉ số đầu tiên bạn phải hiểu. Nhiều cố vấn đầu tư thích lấy con số này để bàn luận: P/E lịch sử của công ty là bao nhiêu, giá cổ phiếu hiện tại là bao nhiêu, giá hợp lý nên là bao nhiêu. Cách tính, cách sử dụng, cao hay thấp tốt hơn, bài viết này sẽ cung cấp cho bạn câu trả lời toàn diện nhất.

P/E là gì?

P/E còn gọi là tỷ số lợi nhuận trên giá cổ phiếu, viết tắt tiếng Anh là PE hoặc PER (Price-to-Earning Ratio), nói đơn giản là: bạn phải mất bao nhiêu năm để thu hồi vốn đầu tư qua lợi nhuận của công ty.

Lấy TSMC làm ví dụ, P/E của nó khoảng 13 lần, nghĩa là: mua cổ phiếu TSMC, cần khoảng 13 năm để lợi nhuận của công ty giúp bạn hoàn vốn đầu tư.

P/E thấp = giá cổ phiếu rẻ hơn; P/E cao = thị trường đánh giá cao hơn (có thể vì mọi người kỳ vọng vào tương lai của nó, hoặc tốc độ tăng trưởng nhanh).

Cách tính P/E? Có hai phương pháp, chọn một trong hai

Phương pháp 1: Giá cổ phiếu ÷ Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS) = P/E
Phương pháp 2: Tổng giá trị thị trường của công ty ÷ Lợi nhuận ròng thuộc về cổ đông = P/E

Chúng ta thường dùng phương pháp thứ nhất. Ví dụ TSMC:

• Giá cổ phiếu hiện tại: 520 TWD
• EPS năm 2022: 39.2 TWD
• P/E = 520 ÷ 39.2 = 13.3 lần

Đây là dạng tính P/E cơ bản nhất.

P/E có mấy loại? Đừng bị các tên gọi làm rối

Dựa vào việc dùng dữ liệu lợi nhuận quá khứ hay dự đoán lợi nhuận tương lai, P/E chia thành hai loại chính, lại còn phân ra thành ba dạng:

Tỷ số P/E tĩnh (dùng dữ liệu quá khứ)

Công thức: Giá cổ phiếu ÷ EPS hàng năm

Dùng dữ liệu lợi nhuận cả năm đã công bố của công ty. Ví dụ, EPS của TSMC năm 2022 = Q1(7.82) + Q2(9.14) + Q3(10.83) + Q4(11.41) = 39.2

EPS hàng năm trước khi báo cáo mới không đổi, nên dao động P/E chỉ đến từ biến động giá cổ phiếu, gọi là “tĩnh”.

Tỷ số P/E luân chuyển (dùng dữ liệu mới nhất, không phải thị trường)

Công thức: Giá cổ phiếu ÷ Tổng EPS của 4 quý gần nhất

Phương pháp này gọi là TTM (Trailing Twelve Months, 12 tháng gần nhất), cập nhật thường xuyên. Giả sử TSMC vừa công bố EPS Q1 2023 là 5:

Tổng EPS 4 quý gần nhất = 22Q2(9.14) + 22Q3(10.83) + 22Q4(11.41) + 23Q1(5) = 36.38
P/E luân chuyển = 520 ÷ 36.38 = 14.3 lần

So sánh: P/E tĩnh vẫn là 13.3, nhưng P/E luân chuyển đã là 14.3. Vì vậy, P/E luân chuyển phản ánh tình hình mới nhanh hơn.

Tỷ số P/E động (dùng dự đoán)

Công thức: Giá cổ phiếu ÷ EPS dự đoán hàng năm

Giả sử một tổ chức dự đoán EPS của TSMC năm 2023 là 35, thì P/E động = 520 ÷ 35 = 14.9 lần

Phương pháp này nghe có vẻ lý tưởng (dễ thấy tương lai), nhưng vấn đề là: mỗi tổ chức dự đoán khác nhau, và thường dự đoán quá cao hoặc quá thấp, nên giá trị thực dụng không cao bằng hai phương pháp trên.

P/E hợp lý là bao nhiêu? So sánh theo hai cách

Phương pháp 1: So sánh với các công ty cùng ngành

Các ngành khác nhau có P/E chênh lệch rất lớn. Theo dữ liệu của Sở Giao dịch Chứng khoán Đài Loan, PE của ngành ô tô cao nhất có thể tới 98 lần, ngành vận tải biển chỉ 1.8 lần, hai ngành này không thể so sánh trực tiếp.

Chỉ có thể so sánh các công ty cùng ngành, có hoạt động tương tự nhau. Ví dụ, so sánh TSMC với UMC, Powertech:

• P/E của TSMC: 23.85 lần
• P/E của UMC: 15 lần

TSMC có P/E cao hơn tương đối.

Phương pháp 2: So sánh với chính lịch sử của công ty đó

So sánh P/E hiện tại với quá khứ để đánh giá cao thấp. P/E hiện tại của TSMC là 23.85, nằm ở trung trên của 5 năm lịch sử — không phải đỉnh bong bóng, cũng chưa là đáy suy thoái, thuộc mức phục hồi bình thường sau chu kỳ tốt.

Ứng dụng thực tế: làm thế nào dùng P/E để chọn cổ phiếu?

Biểu đồ dòng chảy P/E: Nhìn một cái biết cổ phiếu đắt hay rẻ

Đây là công cụ trực quan. Nguyên lý rất đơn giản: Giá cổ phiếu = EPS × P/E

Biểu đồ sẽ vẽ 5-6 đường:

• Đường trên cùng = PE cao nhất trong quá khứ × EPS hiện tại
• Đường dưới cùng = PE thấp nhất trong quá khứ × EPS hiện tại
• Các đường trung gian = các mức PE khác nhau qua các giai đoạn

Xem biểu đồ dòng chảy của TSMC, giá cổ phiếu mới nhất nằm trong khoảng PE 13-14.8, vị trí thấp hơn, cho thấy đang trong vùng tiềm năng undervalue — thường là thời điểm mua tốt.

Nhưng cần lưu ý: PE thấp không có nghĩa là cổ phiếu chắc chắn sẽ tăng, PE cao không chắc chắn sẽ giảm. Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến giá cổ phiếu, PE chỉ là một trong số đó.

PE cao hay thấp, thị trường nghĩ gì?

Thị trường sẵn sàng định giá cao một cổ phiếu thường vì tin tưởng vào khả năng tăng trưởng của nó. Vì vậy, nhiều cổ phiếu công nghệ có PE rất cao, giá vẫn tiếp tục tăng — vì mọi người tin rằng lợi nhuận tương lai của nó sẽ theo kịp mức định giá này.

Ngược lại, PE thấp cũng có thể chỉ là do công ty tạm thời gặp khó khăn, nhưng nền tảng vẫn ổn, thị trường vẫn sẵn sàng nắm giữ. Vì vậy, chỉ nhìn vào con số PE dễ bị lừa.

Ba cái bẫy lớn của P/E: Khi dùng cần chú ý

Bẫy 1: Bỏ qua nợ của doanh nghiệp khi tính toán

P/E chỉ dựa trên giá trị vốn chủ sở hữu, không tính đến nợ của công ty. Hai công ty có P/E giống nhau, nhưng một dựa vào vốn tự có để sinh lời, một dựa vào vay mượn để đầu tư — cái trước an toàn hơn, rủi ro hoàn toàn khác.

Khi lãi suất tăng hoặc kinh tế suy thoái, các công ty nợ nhiều sẽ gặp khó. Vì vậy, P/E thấp không nhất thiết là rẻ hơn, ngược lại có thể rủi ro hơn.

Bẫy 2: Khó đánh giá P/E cao hay thấp

• Có thể là công ty tạm thời không thuận lợi (lợi nhuận giảm), P/E cao nhưng doanh nghiệp vẫn khỏe mạnh
• Hoặc là tương lai khả quan (tăng trưởng lớn), dù P/E hiện tại cao, năm sau hoặc năm sau nữa sẽ hợp lý
• Hoặc là đầu cơ đẩy giá lên cao, cần điều chỉnh

Các tình huống này hoàn toàn khác nhau, khó có thể đánh giá chung dựa vào quá khứ.

Bẫy 3: Các công ty mới thành lập hoặc lỗ không thể dùng P/E

Nhiều công ty khởi nghiệp, cổ phiếu công nghệ sinh lợi chưa có hoặc lỗ, không thể tính EPS, nên không dùng P/E. Thay vào đó, dùng các chỉ số khác như PB (tỷ số giá trị sổ sách trên giá cổ phiếu) hoặc PS (tỷ số giá trên doanh thu).

P/E, PB, PS: Ba chỉ số định giá, chọn cái nào?

Hiểu rõ cách tính P/E và các chỉ số này rồi, bạn sẽ đánh giá hợp lý xem cổ phiếu có đáng mua hay không, phù hợp với mức độ rủi ro của mình.