Ai sẽ trở thành "Ngân hàng trung ương số"? Circle đã nộp đơn xin cấp phép bằng Arc

作者：David，深潮 TechFlow

Biên dịch: @mangojay09，屿见 Web3

Ngày 12 tháng 8, cùng ngày công bố báo cáo tài chính quý đầu tiên sau khi ra mắt, Circle đã tung ra một quả bom lớn: @arc, một chuỗi khối Layer 1 được thiết kế đặc biệt cho tài chính stablecoin.

Nếu chỉ nhìn vào tiêu đề tin tức, bạn có thể nghĩ đây lại là câu chuyện về một blockchain công cộng bình thường.

Nhưng khi đặt nó trong hành trình của Circle suốt bảy năm qua, bạn sẽ nhận ra:

Đây không chỉ là một blockchain công cộng, mà là một tuyên ngôn về lãnh thổ của “ngân hàng trung ương số”.

Theo nghĩa truyền thống, ngân hàng trung ương có ba chức năng chính: phát hành tiền tệ, quản lý hệ thống thanh toán và chính sách tiền tệ.

Circle đang từng bước hoàn thiện bản sao số hóa của chúng — trước tiên dùng USDC để giành quyền phát hành tiền, sau đó xây dựng hệ thống thanh toán bằng Arc, bước tiếp theo có thể là xây dựng chính sách tiền tệ số.

Điều này không chỉ liên quan đến một công ty, mà còn là sự phân phối lại quyền lực về tiền tệ trong kỷ nguyên số.

Tiến trình tiến hóa của ngân hàng trung ương của Circle

Vào tháng 9 năm 2018, khi Circle hợp tác với Coinbase ra mắt USDC, thị trường stablecoin vẫn còn dưới sự thống trị của Tether.

Circle chọn một con đường có vẻ “lúng túng” lúc đó: cực kỳ tuân thủ quy định.

Thứ nhất, họ chủ động đối mặt với các rào cản quản lý nghiêm ngặt nhất, trở thành một trong số ít các công ty đầu tiên nhận được giấy phép BitLicense của New York. Giấy phép này được coi là “giấy phép tiền mã hóa khó nhất thế giới”, quy trình xin cấp rất phức tạp khiến nhiều công ty nản lòng.

Thứ hai, họ không chọn chiến đấu đơn độc, mà hợp tác cùng Coinbase thành lập Liên minh Centre — vừa chia sẻ rủi ro quản lý, vừa tiếp cận lượng lớn người dùng của Coinbase, giúp USDC ra đời đã đứng trên vai của những người khổng lồ.

Thứ ba, họ làm minh bạch tối đa về dự trữ: hàng tháng công khai báo cáo kiểm toán dự trữ do các công ty kiểm toán độc lập thực hiện, đảm bảo 100% dự trữ gồm tiền mặt và trái phiếu ngắn hạn của Mỹ, không dính dáng đến các giấy tờ có giá hoặc tài sản rủi ro cao. Phương pháp này, dù rất ưu tú, lại không được lòng nhiều người trong giai đoạn đầu — trong thời kỳ phát triển bùng nổ từ 2018 đến 2020, USDC bị coi là “quá tập trung”, tốc độ tăng trưởng chậm chạp.

Bước ngoặt đến vào năm 2020.

Sự bùng nổ của DeFi mùa hè khiến nhu cầu stablecoin tăng vọt, và quan trọng hơn, các tổ chức như quỹ phòng hộ, nhà tạo lập thị trường, công ty thanh toán bắt đầu tham gia, lợi thế tuân thủ của USDC cuối cùng đã thể hiện rõ.

Từ 1 tỷ USD lưu hành, tăng lên 42 tỷ USD, rồi đến 65 tỷ USD hiện nay, đường cong tăng trưởng của USDC gần như dốc đứng.

Tháng 3 năm 2023, ngân hàng Silicon Valley Bank sụp đổ, Circle có 3,3 tỷ USD dự trữ tại ngân hàng này, USDC từng mất peg xuống còn 0,87 USD, gây hoảng loạn lan rộng.

Kết quả của “bài kiểm tra áp lực” này là chính phủ Mỹ, nhằm phòng ngừa rủi ro hệ thống, đã bảo đảm toàn bộ tiền gửi của khách hàng tại Silicon Valley Bank.

Dù không phải là cứu trợ đặc biệt dành cho Circle, sự kiện này khiến Circle nhận ra rằng, chỉ phát hành không là chưa đủ, họ cần kiểm soát nhiều hơn các hạ tầng nền tảng để thực sự làm chủ vận mệnh của mình.

Và điều thực sự kích hoạt cảm giác kiểm soát này chính là việc Liên minh Centre tan rã. Sự kiện này đã phơi bày “nạn nhân của công việc” của Circle.

Tháng 8 năm 2023, Circle và Coinbase tuyên bố giải thể Liên minh Centre, Circle hoàn toàn tiếp quản quyền kiểm soát USDC. Trên bề mặt, đây là bước để Circle độc lập hơn; nhưng cái giá phải trả là Coinbase nhận phần chia 50% doanh thu dự trữ của USDC.

Điều này có nghĩa là gì? Năm 2024, Coinbase thu về 910 triệu USD từ USDC, tăng trưởng 33% so với năm trước. Trong khi đó, Circle trong cùng năm đã chi hơn 1 tỷ USD cho chi phí phân phối, phần lớn chảy vào Coinbase.

Nói cách khác, USDC do Circle cố gắng xây dựng, một nửa lợi nhuận phải chia cho Coinbase. Giống như ngân hàng trung ương in tiền, nhưng phải nộp một nửa thuế phát hành cho ngân hàng thương mại.

Ngoài ra, sự trỗi dậy của Tron còn khiến Circle nhận ra một mô hình lợi nhuận mới.

Năm 2024, Tron xử lý 5,46 nghìn tỷ USD giao dịch USDT, trung bình hơn 2 triệu lượt chuyển khoản mỗi ngày, chỉ bằng việc cung cấp hạ tầng chuyển tiền đã thu về phí hoa hồng khủng, đây là một mô hình lợi nhuận cao hơn, upstream hơn so với việc phát hành stablecoin.

Đặc biệt, trong bối cảnh Fed dự kiến giảm lãi suất, thu nhập từ lãi của stablecoin truyền thống sẽ bị thu hẹp, trong khi phí hạ tầng vẫn có thể duy trì tăng trưởng tương đối ổn định.

Điều này cũng cảnh báo Circle rằng: ai kiểm soát hạ tầng, người đó có thể liên tục thu thuế.

Vì vậy, Circle bắt đầu chuyển đổi sang xây dựng hạ tầng, đa dạng hóa các điểm tấn công:

• Circle Mint cho phép khách hàng doanh nghiệp trực tiếp đúc và mua lại USDC;

• CCTP (Giao thức truyền tải chuỗi chéo) giúp USDC chuyển đổi nguyên bản giữa các blockchain khác nhau;

• Circle APIs cung cấp một bộ giải pháp tích hợp stablecoin toàn diện cho doanh nghiệp.

Đến năm 2024, doanh thu của Circle đạt 1,68 tỷ USD, và cấu trúc doanh thu bắt đầu thay đổi — ngoài lãi dự trữ truyền thống, ngày càng nhiều đến từ phí API, phí dịch vụ chuỗi chéo và phí dịch vụ doanh nghiệp.

Sự chuyển đổi này đã được chứng minh rõ trong báo cáo tài chính gần đây của Circle:

Dữ liệu cho thấy, doanh thu từ dịch vụ đăng ký và dịch vụ của Circle trong quý hai năm nay đạt 24 triệu USD, chỉ chiếm khoảng 3,6% tổng doanh thu (lợi nhuận chủ yếu vẫn đến từ lãi dự trữ USDC), nhưng đã tăng trưởng nhanh 252% so với cùng kỳ năm ngoái.

Từ mô hình kinh doanh chỉ dựa vào lãi phát hành tiền, chuyển sang mô hình đa dạng “thu thuê”, giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn.

Sự ra mắt của Arc chính là điểm sáng trong quá trình chuyển đổi này.

USDC như một “Gas” nguyên bản, không cần nắm giữ ETH hay các token biến động khác; hệ thống yêu cầu giá thầu cấp tổ chức, hỗ trợ thanh toán on-chain 24/7; xác nhận giao dịch dưới 1 giây, cung cấp các tùy chọn về số dư và quyền riêng tư cho doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu tuân thủ.

Những tính năng này, giống như một tuyên ngôn về chủ quyền tiền tệ bằng công nghệ. Arc mở cho tất cả các nhà phát triển, nhưng quy tắc do Circle đặt ra.

Từ Centre đến Arc, Circle đã hoàn thành cú nhảy ba bước:

Từ ngân hàng tư nhân phát hành giấy bạc ngân hàng, đến độc quyền quyền phát hành tiền tệ, rồi kiểm soát toàn bộ hệ thống tài chính — chỉ có điều, tốc độ của Circle còn nhanh hơn.

Và “giấc mơ ngân hàng trung ương số” này không phải là duy nhất.

Tham vọng giống nhau, con đường khác nhau

Trong cuộc chiến stablecoin năm 2025, các ông lớn đều có “giấc mơ ngân hàng trung ương”, chỉ là con đường mỗi người mỗi khác.

Circle chọn con đường khó nhất nhưng có thể mang lại giá trị lớn nhất: USDC → Arc blockchain → Hệ sinh thái tài chính hoàn chỉnh.

Circle không hài lòng chỉ là nhà phát hành stablecoin, mà muốn kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị — từ phát hành tiền tệ đến hệ thống thanh toán, từ các dịch vụ tài chính đến ứng dụng tài chính.

Thiết kế của Arc đầy “tư duy ngân hàng trung ương”:

Trước tiên là công cụ chính sách tiền tệ, USDC như một “Gas” nguyên bản, giúp Circle có khả năng điều chỉnh như “lãi suất chuẩn”; thứ hai là độc quyền thanh toán bù trừ, với engine RFQ ngoại hối tích hợp, khiến việc thanh toán ngoại hối trên chuỗi phải qua cơ chế của họ; cuối cùng là quyền đặt ra quy tắc, Circle giữ quyền kiểm soát việc nâng cấp giao thức, quyết định các tính năng mới và hành vi được phép.

Điều khó nhất chính là chuyển đổi hệ sinh thái — làm thế nào thuyết phục người dùng và nhà phát triển rời khỏi Ethereum?

Câu trả lời của Circle là không chuyển đổi hoàn toàn, mà bổ sung. Arc không nhằm thay thế USDC trên Ethereum, mà là cung cấp giải pháp cho các trường hợp mà các blockchain hiện tại chưa thể đáp ứng. Ví dụ như thanh toán doanh nghiệp cần riêng tư, giao dịch ngoại hối cần thanh toán tức thì, hoặc các ứng dụng on-chain có chi phí dự đoán được.

Đây là một cuộc cá cược lớn. Nếu thành công, Circle sẽ trở thành “Cục dự trữ liên bang” của tài chính số; nếu thất bại, hàng tỷ đô la đầu tư có thể đổ sông đổ biển.

Chiến lược của PayPal rất thực tế và linh hoạt.

Năm 2023, PYUSD ra mắt trên Ethereum, năm 2024 mở rộng sang Solana, năm 2025 ra mắt trên Stellar, gần đây nhất còn mở rộng sang Arbitrum.

PayPal không xây dựng blockchain riêng, mà để PYUSD linh hoạt mở rộng trên nhiều hệ sinh thái khác nhau, mỗi chuỗi là một kênh phân phối tiềm năng.

Trong giai đoạn đầu của stablecoin, kênh phân phối quan trọng hơn xây dựng hạ tầng. Khi đã có sẵn thứ để dùng, tại sao phải tự làm?

Chiếm lĩnh tâm trí người dùng và các trường hợp sử dụng trước, rồi sau đó mới tính đến xây dựng hạ tầng, vì PayPal đã có mạng lưới 20 triệu thương nhân.

Tether thì như “ngân hàng trung ương bóng tối” trong thế giới tiền mã hóa.

Gần như không can thiệp vào việc sử dụng USDT, phát ra như tiền mặt, việc lưu thông là của thị trường. Đặc biệt trong các khu vực và trường hợp pháp lý mơ hồ, KYC khó khăn, USDT trở thành lựa chọn duy nhất.

Người sáng lập Circle, Paolo Ardoino, từng nói trong phỏng vấn rằng USDT chủ yếu phục vụ các thị trường mới nổi (như Mỹ Latinh, châu Phi, Đông Nam Á), giúp người dùng địa phương vượt qua hạ tầng tài chính kém hiệu quả, giống như một stablecoin quốc tế.

Với số lượng cặp giao dịch gấp 3–5 lần USDC trên hầu hết các sàn giao dịch, Tether tạo ra một mạng lưới thanh khoản mạnh mẽ.

Điều thú vị nhất là thái độ của Tether đối với các chuỗi mới. Họ không chủ động xây dựng, nhưng sẵn sàng hỗ trợ người khác xây dựng. Ví dụ như hỗ trợ Plasma và các chuỗi stablecoin chuyên dụng như Stable. Đây như một cược nhỏ, duy trì sự hiện diện trong các hệ sinh thái với chi phí thấp, chờ xem ai sẽ thành công.

Năm 2024, lợi nhuận của Tether vượt quá 10 tỷ USD, nhiều hơn các ngân hàng truyền thống; Tether không dùng lợi nhuận này để xây chuỗi riêng, mà tiếp tục mua trái phiếu chính phủ và Bitcoin.

Tether cược rằng, miễn là dự trữ đủ lớn, không xảy ra rủi ro hệ thống, thì USDT sẽ duy trì vị trí thống trị trong thị trường stablecoin dựa trên sự quán tính.

Ba mô hình trên thể hiện ba cách nhìn khác nhau về tương lai của stablecoin.

PayPal tin rằng người dùng là vua. Có 20 triệu thương nhân, hạ tầng kỹ thuật là thứ yếu. Đó là tư duy internet.

Tether tin rằng thanh khoản là vua. Miễn USDT vẫn là đồng tiền giao dịch chính, mọi thứ khác đều không quan trọng. Đó là tư duy của các sàn giao dịch.

Còn Circle tin rằng hạ tầng là vua. Kiểm soát được hệ thống, kiểm soát được tương lai. Đó là tư duy của ngân hàng trung ương.

Lý do chọn lựa này có thể bắt nguồn từ lời khai của CEO Circle, Jeremy Allaire tại Quốc hội: “Đồng USD đang đứng trước ngã rẽ, cạnh tranh tiền tệ giờ chính là cạnh tranh công nghệ.”

Circle không chỉ nhìn thấy thị trường stablecoin, mà còn là quyền đặt tiêu chuẩn cho đồng đô la số. Nếu Arc thành công, nó có thể trở thành “Cục dự trữ liên bang số” của tiền tệ số. Mục tiêu này đáng để mạo hiểm.

Năm 2026, thời điểm then chốt

Thời gian đang thu hẹp lại. Quy định ngày càng rõ ràng, cạnh tranh ngày càng gay gắt, khi Circle tuyên bố Arc sẽ ra mắt mainnet vào năm 2026, phản ứng đầu tiên của cộng đồng crypto là:

Quá chậm rồi.

Trong một ngành luôn lấy “lặp lại nhanh” làm kim chỉ nam, mất gần một năm để từ testnet đến mainnet trông có vẻ đã bỏ lỡ cơ hội vàng.

Nhưng nếu hiểu rõ tình hình của Circle, bạn sẽ thấy thời điểm này cũng không tệ.

Ngày 17 tháng 6, Thượng viện Mỹ thông qua đạo luật GENIUS. Đây là khung pháp lý quản lý stablecoin liên bang đầu tiên của Mỹ.

Đối với Circle, đây là “sự xác nhận” đã lâu mong đợi. Là nhà phát hành stablecoin tuân thủ quy định tốt nhất, Circle gần như đã đáp ứng tất cả các yêu cầu của đạo luật GENIUS.

Năm 2026 chính là thời điểm các quy định này bắt đầu có hiệu lực, thị trường thích nghi với quy tắc mới. Circle không muốn là người đi đầu, nhưng cũng không muốn đến quá muộn.

Khách hàng doanh nghiệp coi trọng sự chắc chắn, và Arc chính là sự chắc chắn đó — vị thế pháp lý rõ ràng, hiệu năng kỹ thuật ổn định, mô hình kinh doanh rõ ràng.

Nếu Arc thành công, thu hút đủ người dùng và thanh khoản, Circle sẽ khẳng định vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực hạ tầng stablecoin. Điều này có thể mở ra một kỷ nguyên mới — các “ngân hàng trung ương tư nhân” vận hành bởi các công ty tư nhân trở thành hiện thực.

Ngược lại, nếu Arc chỉ trung bình hoặc bị các đối thủ vượt mặt, Circle có thể phải xem xét lại vị trí của mình. Có thể cuối cùng, nhà phát hành stablecoin chỉ còn là nhà phát hành, chứ không thể trở thành người kiểm soát hạ tầng.

Dù kết quả thế nào, nỗ lực của Circle đều thúc đẩy toàn ngành suy nghĩ về một câu hỏi căn bản: Trong kỷ nguyên số, quyền kiểm soát tiền tệ nên nằm trong tay ai?

Câu trả lời có thể sẽ rõ ràng vào đầu năm 2026.